Իրանահայութեան պատմութեան ուսումնասիրութիւնը եւ Լեւոն Մինասեանի «Պատմութիւն Փերիոյ հայերի» աշխատութիւնը

 
ՆԵՐՍԷՍ Ծ. Վ. ԲԱԽՏԻԿԵԱՆ
 
 
2013 թւականի յունւարի 1-ին իր մահկանացուն կնքեց Նոր Ջուղայի անւանի բանասէր եւ հետազօտող Լեւոն Մինասեանը: Նա հանրայայտ դէմք էր Նոր Ջուղայի մշակութային կեանքում եւ տարիներ աշխատել էր որպէս ուսուցիչ, վանքի գրադարանի եւ տպարանի տնօրէն: Լ. Մինասեանը հրատարակել է տասեակ գրքեր եւ յօդւածներ, սակայն նրա ամենաաչքառու աշխատութիւնն է 1971 թւականին Լիբանանի Անթիլիասում Կիլիկիոյ կաթողիկոսաութեան միջողով հրատարակւած «Պատմութիւն Փերիոյ հայերի» աշխատութիւնը: Գիրքը ընդգրկում է Փերիա գաւառի հայ բնակչութեան պատմութիւնը 1606 թւականից մինչեւ 1956 թւականը: Գրքի նախաբանը գրել է Ներսէս Ծ. Վ. Բախտիկեանը, որն անդրադառնալով իրանահայութեան պատմութեան ուսումնասիրութեան անբաւարար վիճակին, դրական գնահատական է տւել Լ. Մինասեանի աշխատութեանը: Ստորեւ ներկայացնում ենք այդ նախաբանը ամբողջութեամբ:
 
Վերջին կէս դարու արտասահմանի մեր գրական անդաստանը ճոխացաւ երկու գծերով:  Գրի առնուեցաւ Արեւմտեան Հայաստանի երբեմն շէն եւ այժմ կիսաւեր կամ ամբողջովին կործանած քաղաքներու եւ գիւղերու պատմութիւնը իր բազմազան բովանդակութեամբ:
Անհատներ գրի առան, հրատարակեցին իրենց կեանքի ժամանակաշրջանի կարեւոր դէմքերու նկարագրութիւնները: Երկու պարագաներուն ալ մղիչ ոյժը հանդիսացաւ կորուստը, կորուստն ու քանդումը հայրենի տան ու բնագաւառին, կորսուելու վախը ապրուած կեանքի կարեւոր դրուագներում, որոնք պէտք էր գրի առնուէին ու յանձնուէին ժամանակի թեւերուն` իբրեւ նիւթ ապագայ պատմագիրներուն:
Արեւմտեան Հայաստանի կործանումէն ետք, այս շարժումը ընդհանուր բնոյթ ստացաւ: Տեսակ մը անպաշտօն զօրակոչի ենթարկուեցան իւրաքանչիւր քաղաքի եւ գիւղի վերապրողները, որպէսզի ֆիզիկական, նիւթական ու մանաւանդ մշակութային անհաշուելի կորուստէն ետք, գոնէ փրկէին երբեմն շէնշող քաղաքի մը կամ գիւղի մը ժողովուրդին պատմութիւնն ու կեանքը իր այլազան երեսներով:
Այժմ, ի վիճակի ենք անվարան կերպով արձանագրելու, թէ առաւել կամ նուազ չափով, արեւմտահայը յաջողած է իր նպատակին մէջ:
 Այս տեսակէտէն մեկնելով պիտի արձանագրենք, որ արտասահմանի հայութեան երկրորդ զանգուածը, պարսկահայը, դանդաղ շարժեցաւ, գրեթէ տեղքայլ ըրաւ: Անշուշտ ա’յս ալ ունի իր պատճառները: Պարսկահայը գաղթ ու ջարդ չունեցաւ, եթէ չհա-շուենք Ուրմիոյ շրջանի եւ Սալմաստի պատահարները: Իրա’ւ է, որ պարսկահայը գաղթ ու ջարդ չունեցաւ, բայց ա’ն ալ ունեցաւ տեղափոխութիւն:
Անցեալին մէջ գիւղի մը բնակչութիւնը, այս կամ այն պատճառով, ստիպուած է եղեր լքելու իր կառուցած տունը, վարած ու ցանած արտը, տեղափոխուեր է այլ խանի մը սահմաններէն ներս ու նոր կայք հաստատեր է: Գիւղեր ու գաւառներ ներգաղթի հետեւանքով պարպուեցան: Դարեր շարունակ հայութիւն ունեցող գաւառները այսօր միայն անշարժ գերեզմաններ ունին որպէս վկայ երբեմնի ապրած հայութեան բեկորներէն, լքուած եւ անտէր գերեզմաններ····
Պարսկահայոց մասին ինչ-որ գրուած է գրեթէ հինէն կու գայ: Անկախ Թիֆլիս եւ Պոլիս եւ այլուր հրատարակուած թերթերու մէջ ցրուած շատ շահեկան տեղեկութիւններէն եւ յօդուածաշարքերէն, լոյս տեսած են նաեւ քանի մը մենագրութիւններ, զորս անցողակի կը յիշենք, անցողակի, որովհետեւ մեր կեանքի ներկայ պայմանները թոյլատու չեն սպառիչ ցանկ մը կազմելու: Հաւանաբար շատ նուազ թիւով վրիպակներ ունենանք եւ նաեւ մենագրութիւններ, որոնք մեզի մնացած ըլլան: Այս հրատարակութիւններէն արժէքաւորն ու հինը կը նկատենք Յարութիւն Թ· Յովհանեանցի Պատմութիւն Նոր Ջուղայու գործը իր երկու հատորներով: Րաֆֆիի վէպերէն մեզի հասած տեղեկութիւններէն  զատ, իր ՊԱՐՍԿԱՀԱՅՔը առանձին աշխատութիւն մըն է: Ապա յիշենք Ֆրանգեանի Ատրպատականը, Աթայեանի Սալմաստը, Աւագեանի Սալմաստի ջարդը, Նազար Յ·Գորոյեանցի Պարսկաստանի հայերը,Արամ Երեմեանի Փերիա գաւառը, Չարմահալի եւ այլ աշուղներու կեանքը, Նոր Ջուղայի եկեղեցիներուն որմնանկարներուն մասին աշխատութիւն մը, Երկարակեցեան Եզնիկ Ծ·Վրդ·ի ուղեւորութիւնը, Թաղիադեանցի Պատմութիւն Պարսիցը, Հայկ Աճէմեանի գրքոյկները, Եդիգարեան քահանայի Չարմահալ գործը, Արմէն Տոնոյեանի Անդաստանը, Իրանահայ գրողները, Չարմահալի Ումս· հրատարակութիւնը, Լ·Գ· Մինասեանի Ստեփանոս Երէցը եւ Աշուղի մը գործերուն հաւաքածուն, Փերիոյ հիւանդանոցին քսանեւհինգամեակին նուիրուած հրատարակութիւնը, Էլմարի Եփրեմ Խանին նուիրուած աշխատութիւնը, Տիգրան Աբգարեանի հրատարակութիւնները, Նոր Ջուղայի  բարբառին եւ թատերախումբերուն նուիրուած գրքոյկները, վերջապէս Աղանեան քահանայի Նոր Ջուղայի եկեղեցիներուն նկարագրութիւնը: Ասոնցմէ զատ կան Պարսկահայ մամուլը, տարեգըրքերն ու օրացոյցները:
Երբ նկատի առնենք Պարսկահայ գաղութը իր դարերու անցեալով, եղած հրատարակութիւնները կը գտնենք շատ աղքատ եւ տեղական բնոյթ կրող: Ա- տըրպատականի մասին գրողները հարաւը անտեսեր են, իսկ հարաւայինները միայն հարաւով զբաղեր են: Չենք խօսիր Թեհրանի մասին, որ տակաւին շատ երիտասարդ գաղութ մըն է: Արդ, չենք վարանիր հարց տալու, ու՞ր է Ուրմիոյ շրջանի պատմութիւնը, Խոյ գաւառէն` մինչեւ Չորս, մինչեւ Արտազ ու Մակու իր երբեմնի հայաշատ գիւղերով: Ու՞ր է Համադանէն մինչեւ Արաք, Բուրվարի ու մինչեւ Ազնա երկարող երբեմնի հայաբնակ գաւառներուն պատմութիւնը: Ու՞ր է պատմութիւնը Փերիա եւ Չարմահալ գաւառներուն, կէս դարէ աւելի հայկական փեթակնոցին` Խուզիստանի, ապա եւ Շիրազի ու վաճառաշահ քաղաքին` Բուշեհրի: Ու՞ր է պատմութիւնը Կասպից ծովի ափերուն թառած հայկական կամ հայաբնակ օճախներուն:
Շահ Աբաս Մեծէն սկսող հայ գաղութին ո’չ միայն պատմութիւնը անծանօթ է հայ զանգուածին, այլ նոյնիսկ տեղանունները: Պարսկաստանի այդ խորերը, Թեհրանէն հարաւ-արեւմուտք, Թեհրանէն հարաւ, մինչեւ Բուշեհր ու Խարք, դարեր շարունակ, հայ Եկեղեցւոյ զանգերը հնչեր են: Հայ շինարար ժողովուրդը, ի գին ամէն զոհողութեան, կրցեր է իր գոյութիւնը պահել: Հայ սիրտը բաբախեր է որպէս հայ ու հայութեան սեւ ճակատագրին բաժնեկից եղեր: Երբ եւ ով պիտի տայ այդ հայ սրտին սրտոտ պատմութիւնը իր բոլոր տեսակի ելեւէջներով···
Երբ նկատի կառնենք այդ բոլորը, անվերապահ կրնանք արձանագրել, թէ Պրն·Լ·Գ· Մինասեանի Փերիոյ Հայոց Պատմութիւնը, որ լոյս կը տեսնէ Գէորգ Մելիտինեցի գրական մրցանակի ծախքով, մեծ նպաստ մը կը բերէ նշուած պակասի մէկ մասը լեցնելով:
Բանիմաց ընթերցողը, վստահօրէն, գրքին խորագիրը եւ բովանդակութիւնը ներդաշնակուած չի գտներ: Պրն·Լ»Գ· Մինասեանի նպատակը ըլլալով հանդերձ Փերիա գաւառի պատմութիւնը, ան անկէ դուրս ելած է եւ տուած է Սպահան-Նոր Ջուղայի պատմութիւնը եւ նկարագրած է այլ դէպքեր ու ներկայացուցած այլ դէմքեր, որոնք որոշ չափով կապ ունեցած են քաղաքներուն պատմութեանց հետ: Այս անկիւնէն դիտած, Պրն·Լ·Գ· Մինասեանի աշխատութիւնը կարելի է բաժանել գլխաւոր երկու մասերու:
ա)Սպահանի, Նոր Ջուղայի եւ Փերիոյ պատմութիւնը, Շահ Աբաս մեծէն մինչեւ մեր օրերը:
բ) Սպահանի Փերիա գաւառին հայաբնակ գիւղերուն պատմութիւնը, տեղագրութիւնը, մասամբ ազգագրութիւնը, ինչպէս նաեւ անմիջական ու քիչ մը հեռուի գաւառներուն մասին, առաւել կամ նուազ չափով  տեղեկութիւններ:
Չենք կրնար համարձակ կերպով արձանագրել, թէ Պրն·Լ·Գ·Մինասեանի աշխատասիրութիւնը, գիտական տուեալներու հիմունքով, պատմաբանէ մը պահանջուած բծախնդրութիւնով կատարուած գործ մըն է եւ սակայն, նկատի ունենալով իր պայմանները եւ շրջապատը, յոյժ գովելի ձեռնարկ է ընթերցող հասարակութեան հրամցնելով ծանօթութիւններու լայն շրջագիծ մը: Եւ այս առանց պատճառի չէ:
Գրքին առաջին մասը ըլլալով հանդերձ, մեծ չափով, Սպահանի կամ Նոր Ջուղայի պատմութիւնը, սերտ կապ ունի նաեւ Նոր Ջուղայի ենթակայ հայաբնակ գաւառներուն պատմութեան կամ կեանքին հետ: Պրն·Լ·Գ·Մինասեան նկատի ունի իր միջավայրի դէպքերն ու դէմքերը եւ ընթերցող հասարակութեան մտայնութիւնը: Պարսկահայ մտայնութեամբ, երբ դէպքի մը մասին խօսուի, անպայման ժամանակի շահին ու խաներուն փոխյարաբերութիւնը կը շեշտուի,անոնց մղած կռիւները երկրին այս կամ այն մասին մէջ անպայման կը յիշուին: Այս երեւոյթը զուր տեղը չէ: Ամէն մէկ կռիւ, խռովութիւն, դէպք, երկրին այս կամ այն մասին մէջ, իր անդրադարձը ունեցած է հայ կեանքին վրայ: Այս պատճառով ալ,Պրն·Լ·Գ·Մինասեան, երբ յարմար դատած է, անդրադարձած է շահերու եւ խաներու կեանքին ու գործին: Ինք, հեղինակը, ծնած, մեծացած ու սնած է այդ միջավայրին ազդեցութեան տակ եւ այդ իսկ պատճառով իր բուն նիւթէն` Պատմութիւն Փերիայի Հայերի, շեղումներ ունեցեր է, որոնք միջավայրին անծանօթին համար բնականաբար տարօրինակ պիտի թուէին ու թերութիւն մը պատմագրութեան հաշւոյն:
Պրն·Լ·Գ·Մինասեան ընդհանրապէս օգտագործած է հայ եւ պարսիկ աղբիւրներ: Եթէ իրեն համար դը-ժուար էր բազմաթիւ այլ օտար աղբիւրներ քննել, գոնէ կարող էր աչքէ անցնել Շարտէնի բազմահատոր գործը ու Փորթըրի մեծափոր երկու հատորները, որոնք կը գտնուին Ս· Ամենափրկչեան վանքին գրադարանի մէջ: Հայերէն աղբիւրներէն, իր ուսումնասիրութեան առաջին մասին մէջ, երկար մէջբերումներ կը կատարէ Յրթ·Թ·Յովհանեանցի Պատմութիւն Նոր Ջուղայու գրքէն եւ Ստեփանոս Երէցի ձեռագիր Հանգիտագիրք մատեանէն: Այլ պարագաներուն, այս աղբիւրներէն այդքան երկար մէջբերումներ պիտի վնասէին ուսումնասիրողին հաշւոյն, բայց, նկատի ունենալով, որ Նոր Ջուղայի պատմագիրքը երկար ժամանակէ ասդին սպառած գիրք մըն է եւ գրուած` գրաբար, ուստի ան երկու կերպով ալ մատչելի չէ հանրութեան: Այս մէջբերումներով ընթերցող հասարակութիւնը կը ծանօթանայ  որոշ չափով, Նոր Ջուղայի նուիրուած պատմագրքին բովանդակութեանը եւ մանաւանդ Փերիոյ միակ պատմագիր- գոնէ մինչեւ այսօր միայն մէկ պատմագիր ծանօթ է- Ստեփանոս Երէցի մատեանին բովանդակութեանը, որ ցարդ ձեռագիր կը մնայ:
Պրն·Լ·Գ·Մինասեանի աշխատասիրութեան առաջին մասը անկասկած որ պակաս մը կը լրացնէ մեր երեք հարիւր յիսուն տարուան պատմութեան մէկ հատուածին շուրջ: Հեղինակը լայն չափով կօգտագործէ նաեւ Դաւրիժեցին: Դաւրիժեցին գրի առած է Շահ Աբաս Մեծի օրերուն պատահածները: Նոր Ջուղայի պատմագիրքը, Ստեփանոս Երէց եւ Պրն· Լ· Գ· Մինասեան այդ գաղթին կամ գաղթերուն ենթարկուածներուն տեղաւորուիլն ու անոնց երեք հարիւր յիսուն տարուան կեանքին պատկերը կու տայ: Այս գծով, ասոնք շարունակողներն են Դաւրիժեցիին պատմութեան եւ զիրար լրացնողները:
Ուսումնասիրութեան երկրորդ մասը, մեր ըմբըռնած ձեւով, գիւղաշխարհն է: Հայ գիւղացիի առօրեայ կեանքը, իր բոլոր տեսակի մտահոգութիւններով, Պարսկաստանի այդ խուլ անկիւններուն մէջ, միշտ ենթակայ եղած է շահերու, խաներու, կառավարիչներու ճնշումներուն: Պրն·Լ·Գ·Մինասեան շատ ցայտուն կերպով ի յայտ կը բերէ տառապանքի այդ երբեմնի գիւղաշխարհի հայուն նկարագրին տոկուն գծերը: Շնորհիւ այդ տոկուն նկարագրին է, որ աշխարհէն կտրուած այդ անկիւններուն մէջ, հայ գիւղացին, իր ճակտի քրտինքով իր առօրեան վաստակելով հանդերձ, կրցեր է պահել, հակառակ դժուարութեանց, հալածանքներու եւ կեղեքումներու, իր ինքնութիւնը, իր կրօնքը, լեզուն ու սովորութիւնները: Այդ գիւղացիները եղեր են չափէն աւելի պահպանողական: Եւ ա’յս եղած է իրենց միակ զէնքը եւ շնորհիւ այդ զէնքին, ամբողջ երեք հարիւր յիսուն տարի կրցեր են ապրիլ իրենց հաւատքով, իրենց բնատոհմիկ սովորութիւններով, ապրելակերպով եւ այնքան անփոփոխ, որ կարծէք դեռ երէկ տեղափոխուած ըլլային Արաքսի ափերէն····
Ահա` այս կեանքն է, որ մեզ կը պատկերացնէ Պրն·Լ·Գ·Մինասեան, մեծ նպաստ մը բերելով մեր պատմութեան ու մշակոյթին: Ան շատ ծանրացած չէ ազգագրական նիւթերու վրայ, հաւանաբար, նկատի առած է, որ 1920-ին, Պրն· Արամ Երեմեան արդէն այդ նիւթին շուրջ հրատարակութիւն մը կատարած է: Պրն·Լ·Գ·Մինասեանի համար կրկնութիւն մը պիտի ըլլար, որովհետեւ Փերիացին այսօր ալ նոյնն է, ինչ որ էր 1920-ին, ինչ որ էր 1606-ին, երբ գաղթեց իր հայրենի բնագաւառէն:
Որեւէ նիւթի շուրջ սպառիչ գործ գոյութիւն չունի: Պրն·Լ·Գ·Մինասեանի ուսումնասիրութիւնն ալ իր պակասներով ու թերութիւններով հանդերձ գնահատելի աշխատանք մըն է, մանաւանդ, երբ նկատի առնենք, որ Փերիոյ հայահոծ գաւառը հայութենէ պարպուելու վրայ է: Մենք կը մաղթենք, որ Պրն· Լ· Գ· Մինասեանի այս գործը խթան մը ըլլայ բոլոր անոնց, որոնք ապրած են Պարսկաստանի այս կամ այլ գաւառի մէջ, որպէսզի իրենք եւս փորձեն գրի առնել իրենց գաւառներուն պատմութիւնը իր բազմաթիւ երեսնեսներով: Այս ուղղութեամբ լոյս տեսած ու տեսնելիք որեւէ գործ արժանի է գնահատութեան: Մենք ջերմապէս գնահատելով Պրն· Լ· Գ· Մինասեանի քսան տարիներու տքնաջան աշխատանքը, իրեն կը մաղթենք նորանոր նուաճումներ:
 
«Յոյս» թիւ 139
26 Յունւար 2013
 

    Tags: , , ,

    One Response to Իրանահայութեան պատմութեան ուսումնասիրութիւնը եւ Լեւոն Մինասեանի «Պատմութիւն Փերիոյ հայերի» աշխատութիւնը

    1. Հասմիկ
      2013/04/26 at 10:54 PM

      Խոնարհւում եմ,  եմ բոլոր նրանց առջեւ, ուքեր միչ այսօր մեծ նւիրումով են փոխանցում  մեզ Իրանահաիւթեան, մասնաւորապես  <<Փերիոյ հայերի>> պատմութիւնը: 

       12 տարեկանում  նանս Թեհրանից ինձ տարաւ Փերիաեի Հադան գյուղը,…<<Այդ գիւղացիները եղեր են չափէն աւելի պահպանողական: Եւ ա’յս եղած է իրենց միակ զէնքը եւ շնորհիւ այդ զէնքին, ամբողջ երեք հարիւր յիսուն տարի կրցեր են ապրիլ իրենց հաւատքով, իրենց բնատոհմիկ սովորութիւններով, ապրելակերպով եւ այնքան անփոփոխ, որ կարծէք դեռ երէկ տեղափոխուած ըլլային Արաքսի ափերէն····>>,  իսկապես դա աեդպէս էր,..մինչև այսօր սիրտս կծկվում է ցավից, բայց այնուհանդերձ հպարտութիւնս առաւէլ է, թէրէւս պապերիցս ժառանգած հպարտութիւնը՝ միաձուլված ամենածանր հատուցումնէրով, ինքնութիւնը պաշտպանելու համառութեամբ: Ամէնուրէք հայը իր ազնիվ վաստակի շնորհիւ կերտում է իր պատմութիւնը՝ անմասն չըմնալու համաշխարհաեին պատմութեան էջէրից: 

      Շնորհակալություն Ձեզ, այս մեծ գործի համար:

      Ուրախ կլինեմ եթե ուղղորդեք ինձ, ինչպես ձեռք բերեմ Լեւոն Մինասեանի «Պատմութիւն Փերիոյ հայերի» աշխատութիւնը:

      Հետգրություն:  ներողութիւն եմ խնդրում քերականական սխալների համար, շատ էի ուզում վերհիշել այն: 

    Leave a Reply to Հասմիկ Cancel reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *