Մոռացւած ներգախտ Ռուս-Իրանական պատերազմը եւ Հայերը

 
 
Տասնիններորդ դարի առաջին տասնամեակներին տեղի ունեցած ռուս-իրանական կռիւները, որոնց արդիւնքում արեւելեան Հայաստանը անցաւ ռուսական կայսերու-թեան կազմի մէջ, մեծ կարեւորութիւն ունեն հայ ժողովրդի եւ յատկապէս իրանահայութեան պատմութեան մէջ: Իրանական դասագրքերի մէջ Թուրքմէնչայի պայմանագիրը կոչւում է ամօթալի (նանգին) պայմանագիր. ասւում է, որ դրանով Իրանը կորցրեց իր հողի մի մասը, սակայն, պատմական իրականութիւնն այն է, որ հայերը, Իրանում տիրող ֆէոդալական կարգերի ճնշման ներքոյ, իրենց փրկութիւնը տեսնում էին Ռուսաստանին միանալու մէջ: Դրան է վկայում Իրանի Ատրպատականից դէպի արեւելեան Հայաստան տեղի ունեցած գաղթը, որը շատ առումներով նմանում է երկրորդ աշխարհամարտից յետոյ դէպի սովետական Հայաստան կազմակերպւած գաղթին:  Հետեւեալ գրութիւնը, որը փոխ է առնւած Նազար Յ. Գորոյեանցի ՙՊարսկաստանի Հայերը՚ գրքից, նկարագրում է, թէ ինչպիսի մեծածաւալ գաղթ տեղի ունեցաւ դէպի Արաքսի միւս ափը: Թւերը զարմանալի չափով մեծ են. խօսքը 40 հազարի շուրջ գաղթականների մասին է: Ասւում է, որ Թաւրիզում մնացին միայն 15, 26, կամ 56 հայ ընտանիք:  Հետաքրքիր է նաեւ, որ այս մասշտաբի արտագաղթ (կամ ներգաղթ) համարեայ մօռացւել է իրանահայ պատմութեան մէջ: Անկախ որեւէ մեկնաբանութիւնից, հետաքրքիր է ծանօթանալ այս իրադարձութեան մանրամասնութիւնների հետ:
 
Թուրքմէնչայի պայմանագրութենէն անմիջապէս ետքը ռուսերն սկսան ամէն կողմէ Արաքս դառնալ:
Նիկողայոս կայսրը դաշնագիրը վաւերացուց 1828 թ. Մարտ 2-ին, եւ անմիջապէս հրամանագրեց, որ Երեւանի ու Նախիջեւանի խանութիւններն այնուհետեւ կոչել ՙԱշխարհ Հայոց՚ եւ կայսեր բազմաթիւ տիտղոսների վերայ աւելացնել եւս ՙԹագաւոր Հայոց Աշխարհի՚ տիտղոսը:
Ասով ռուսերը նպատակ ունէին յուսադրել դիւրախաբ հայերը, բայց երբ հաստատւեցան եւ ալ հայերի օգնութեան մասնաւոր պէտք մը չզգացին, յայնժամ, 1840-ին, այն կոչումն վերցրին եւ պարզապէս ՙԵրե-ւանի նահանգ՚ անւանեցին:
Հայազգի գնդապետ Լազարեւ, որ 1827-ին նշանակւած էր Թաւրիզի քաղաքապետª ռուսական գրաւումի ժամանակ,սկզբի օրէն ամէն ջանք ի գործ դրաւ հայերը ռուսաց նոր տիրած երկիրն գաղթել  տալու համար:
Սա իրեն օգնական ընտրեց հայերը գաղթեցնելու գործի համար իշխան Մովսէս Զաքարեան Երկայնաբազուկ Արղութեանին, Իսահակ Տէր Առաքելեան Ղայթմազեանցին, էնակոլոփեան ու Շարոյան փոխգնդապետներն եւ Դաւիթ ու Աղէքսանդր Ղորղանեան, Շաղաբաթեան Մելիք Շահնազարեան, Մելիք ԻւսուՖեան սպաներն եւ ուրիշ վրացի ու ռուս սպաներ,ամէնքն ալ հայագէտ եւ զանոնք ղրկեց Ատրպատականի գաւառները:
Ասոնք միանալով Ներսէս Աշտարակեցիի առաքած Ստեփաննոս եպիսկոպոսի եւ Նիկողայոս վարդապետի հետ, ցրւեցան Ատրպատականի մէջ: Քաղաքէ քաղաք, գիւղէ գիւղ շրջելով, կը քարոզէին, որ քրիստոնեաներն գաղթեն:
Հայերը կը հաւատային, որ քրիստոնեայ կայսրն եւ կառավարութիւնը Քրիստոսի աշակերտներ էին եւ հետեւապէս այնպէս կը վարւէին հպատակների հետ, ինչպէս հայր մը իւր որդիների հետ, եւ երբեք չկասկածեցին, թէ քրիստոնեայ կայսրութեանց քաղաքական նպատակների դիմաց շամանդաղի մը չափ ծանրութիւն չի ներկայացներ մարդասիրութեան գործը,այլ իրենց նպատակին, իրենց շահին առանց վարանելու կը զոհեն ոչ միայն հայազգի, համակրօն ժողովուրդներ, այլ մինչ անգամ մերձաւոր արիւնակիցներ:
Այն ժամանակ ծերունի Եփրեմ կաթողիկոս Տփխիսի մէջ անկողնուն կը ծառայէր եւ կաթողիկոսութեան հոգսն ու Էջմիածնի կառավարութիւնը Ներսէս արքեպիսկոպոսին թողեր էր, որն հայ հոգեւորականութեան մէջ ամէնէն երեւելի, գուցէ արժանաւորն էր:
Ներսէս շլացած խաբուսիկ յոյսերէ, առաւել եւս ոգե-ւորւած ռուս կառավարութեան ըրած մեծամեծ խոստումներէն, սկսեր էր նամակներով եւ կոնդակներով Ատրպատականի քահանաներին համոզել, որ ամէն միջոցª յորդոր, խրատ, սպառնալիք ի գործ դնեն հայերն Ռուսիա չւեցնելու համար:
Քահանաներն իրենց անկարող այսպիսի մեծ խընդրի մը հետեւանքները չափելու, կշռելու ու վերլուծելու, իրենց ամէն վստահութիւնը դնելով Ներսէսի դատողութեան եւ աչալրջութեան վերայ եւ իրենց միայն պարտք համարելով եկեղեցական գլխի պատւէրներին անսալ, ամէն ջանք թափեցին անոր ցանկութիւնն ու հրամանը կատարելու:
Այսպէս, հրամայւած կաթողիկոսէն, յորդորւած եպիսկոպոսէ, վարդապետներէ ու քահանաներէ, հրապուրւած ռուսաց ըրած մեծամեծ խոստումներէ, վստահացած հայազգի Լազարեան եւ ուրիշ հայ եւ վրացի զօրապետանց ու սպայից խօսքերէն, նամանաւանդ ահաբեկւած տեղացիների ապագայ վրէժխնդրութենէն- իբրե հաւատակից ռուսաց,-հայերն յուսացին իրենց փրկութիւնը գտնել Ռուսաստանի մէջ եւ կարծեցին, որ անգամ մը ոտքերնին դնէին այն երկիրն, ամէն դժւարութիւն ու նեղութիւն պիտի վերջանային եւ այնուհետեւ ազատ պիտի կարենային աշխատիլ ու հանգիստ ապրիլ:
Ինչպէս շատ մը անձեր, նոյնպէս տէրութիւններ որեւէ բանի արժէքն այն ատեն միայն կը հասկանան, երբ զայն կը կորսնցնեն: Այսպէս եւ տեղական կառավարութիւնը,  երբ տեսաւ, որ ռուսերն այնչափ ջանք կընէին հայերն իրենց երկիրն գաղթել տալու համար, արթնցաւ, բայց ուշ, եւ սկսաւ զանոնք սիրաշահել եւ մեծ խոստումներ ընել անոնց:
Թագաժառանգ Աբբաս Միրզան, իւր ժամանակի հանճարեղ գլուխներէն մէկը, երբ զգաց այս գաղթման գէշ հետեւանքները, իրեն աջակից ու խորհրդակից ունենալով Անգլիոյ դեսպանª գնդապետ Մաքդոնալդն, սկսաւ գաղթականութեան առաջն առնելու համար ջանքեր ընել: Անգլիացի Մ.Վելլոք եւ Ֆրանսիացի Մ.Սեմենօյ ուրիշ անգլիացի սպաների եւ պարսիկ պաշտօնեաների հետ գաւառներն ղրկւեցան, որպէսզի համոզեն հայերն ու նեստորականներն (ասորիները,) որ չգաղթեն:
Ասոնք կը նկարագրէին Ռուսիա իբր երկիր աքսորանաց: Սակայն գաղթող գաւառացի հայերէն շատերը Վելլօքին, Սեմենօյին եւ այլոց կը մերժէին անսալ:
Թագաժառանգ Աբբաս Միրզա իւր կողմն շահեց Ս. Բարդուղիմէոս վանքի վանահայր Իսրայէլ եպիսկոպոսն, որ այս ատեններն Սալմաստ1 կը գտնւէր: Այս եպիսկոպոսն համոզմամբ, թէ առանց համոզման հակառակեցաւ գաղթմանն եւ հոգւով ու սրտով գործին մէջ մտնելով սկսաւ ամէն տեղ շրջել, քարոզել, յորդորել ոªչ հայերն այլ եւ ասորիներն, որ չգաղթեն եւ մինչեւ անգամ բռնի արգիլեց շատերին:
Այսպէս, երկու կառավարութիւններն ջանքեր կը թափէին եւ զոհողութիւններ յանձն կառնէին հայերն իրենց կողմը շահելու համար. բայց քանի որ գաւառների հայերն իրենց կողմը մասամբ իւիք Թաւրիզին կը նայէին եւ այս քաղաքի բնակչաց ընթացքին կուզէին հետեւիլ, թագաժառանգ Աբբաս Միրզան ամէն ջանք ի գործ կը դնէ Թաւրիզի հայերն գաղթելէ արգիլելու համար: Նա կը կանչէ արքունի հիւսնապետ Նազար Շահբազեանն եւ անոր կը յանձնէ մի հրովարտակ, որով կը յայտարարէր, թէ հայերէն ոմանց բռնած հակառակ ընթացքին պատճառով, համայն հպատակներն,որոնք միտք չունէին գաղթելու, պատժւելու վախէն կը գաղթեն, ուստի ապահովութիւն կը տրւի, որ ոչ ոքի նկատմամբ բռնութիւն ու անարդարութիւն  չպիտի լինի եւ մնացողներին մեր կողմէ գթութիւն պիտի շնորհւի:
Ստորեւ թարգմանաբար կը ներկայացնենք սոյն հրովարտակն:
 
Բարձրագոյն հրաման եղաւ, որ Թաւրիզի հայոց թաղապետն ու ալեւորներն իմանան, թէ այս ժամանակ Նորին Բարձրութեան արդարադատութեան առաջ կեցողներին խոնարհաբար տեղեկացնեն, որ մի քանի հայերի ունեցած սխալ ընթացքի պատճառով համայն հպատակներն մեր հատուցումներէն ու պատժատւութենէն երկիւղ կրելով, հայրենիքը լքանելու ցանկութիւնը չունենալով հանդերձ, հատուցման վախէն յօժարեր են հայրենիքը թողնել: Ուստի այս շնորհազեղ հասցէով, որ պաշտպանութեան, ապահովութեան ու անդորրութեան փառաց աղբիւրէն ելեր է, կը կարգադրենք, որ ոչ մէկ կողմէ եւ ոչ ոքէ որեւէ հարստահարութիւն եւ որեւէ բռնութիւն հայերէն որեւէ մէկի վերաբերմամբ տեղի չպիտի ունենայ եւ ով որ իւր հայրենիքը մնալու ու հաստատւելու յօժարի, մեր կողմէն կատարեալ գթութիւն ու քաղցրահայեցութիւն անոր նկատմամբ ի գործ պիտի դրւի, եւ ով որ ցանկանայ մեր ներկայութեան սեամքը պատւընկալ լինելով բարձրագոյնին դէմ յանդիման խօսիլ եւ մեր կողմէն խրախոյս ու անդորրութիւն ձեռք բերել, մենք հասարակաց մուտք տալով, մեր ներկայութեան շնորհընկալութիւնը տւեր ենք՚:
 
Տւեալ
Օրհնեալ Ռամազան ամսին մէջ
Հիջրէթի 1243.ին.
 
Բացի այս հրամանագրէն, թագաժառանգը հարիւր թուման(մերձ 1600 Ֆրանկ) տալով Նազար Շահբազեանին, կպատւիրէ տանել իւր սենեկապետին հետ եւ յանձնել Թաւրիզի աւագ քահանայ Տէր Յովհաննէս Տէր Յովսէփեանին, եւ իւր կողմէ ըսել, որ այս գումարը գահաժառանգը ձեզ  պարգեւ կը ղրկէ եւ այսուհետեւ եւս տարին հարիւր թուման ռոճիկ պիտի տայ քեզ այն պայմանով, որ չգաղթես, այլ մնաս:
Տէր Յովհաննէս կը մերժէ եւ իւր գաղթման որոշումն կը յայտնէ:
Նազար Շահբազեան կէս գիշերին երկրորդ անգամ կերթայ քահանայի մօտ եւ ամէն միջոցով  կը ջանայ համոզել, որ չմեկնի: Բայց սա քիչ մը ակնածելով Ներսէս արքեպիսկոպոսէն, որ հրամայեր էր գաղթել եւ ուրիշներն եւս իւր հետ գաղթեցնել, քիչ մը ձանձրացած տիրող ծանր վարչակարգէն եւ քիչ մը հրապուրւած անծանօթ գալիքէն, քանզի այդ ատեն թէ ռուսերը եւ թէ իրենց տիրած երկիրները պարսկահայոց բոլորովին անծանօթ էին, անդրդւելի կը մնայ իւր որոշման մէջ: Նազար, ճարահատեալ, պարգեւն գահաժառանգին կը վերադարձնէ: Այսուհանդերձ, չյուսահատւելով, շատ ջանքերէ ետքը, կը յաջողի մէկ քանին համոզելով, միւսներն կապած բեռներին ստիպմամբ քակելով, պահել, որ չգաղթեն:
Այսպէս, Նազարի ջանքերի, Անգլիոյ գործակատարի յորդորների եւ թագաժառանգի տւած հրովարտակի հետեւանքով քաղաքի հայերէն մերձ տասն եւ հինգ տուն չգաղթեցին:
"Արձագանք" թերթը մնացողների թիւը վեց տուն կը հաշւէ, ուրիշներնª 26 կամ 56, բայց ես ծեր մարդոց բերանէ լսածներիս վերայ 15 տունը աւելի ճիշտ կը համարեմ:
Քանի որ Տէր Յովհաննէս չհամոզւեցաւ մնալ, Աբբաս Միրզան յատուկ սուրհանդակով մը հրամանագիր ղրկեց Համադան: եւ այն տեղի աւագ քահանային, որ նոյնպէս Տէր Յովհաննէս անունը կը կրէր, հրամայեց (ՙչափարի՚) գալ Թաւրիզ եւ հովւել հայ ժողովուրդն:
Երբ սա Թաւրիզ հասաւ, թագաժառանգն զւարճախօսութեամբ ըսեր էª այն Տէր Յովհաննէս չլինի, այս Տէր Յովհաննէս լինի, եւ Թաւրիզին տալիք թոշակը շնորհեց Համադանին: Եւ իրօք, այս թոշակը մինչեւ օրս կը շարունակւի տրւիլ Տէր Յովհաննէսի սերնդին, ի Համադան:
Գաւառացի հայերէն ոմանք եւս, Թաւրիզ մնացողների օրինակին հետեւելով, ոմանք Մ. Վելլօքի եւ Սեմենօի յորդորներին ու խորհուրդներին անսալով, այլք, նամանաւանդ Սալմաստի բնակիչների մէկ մասը, Իսրայէլ եպիսկոպոսի ջանքերով ու ստիպումներով արգելքի տակ ըլլալով, մնացին իրենց տեղերը:
Այսօր Թաւրիզ եւ գուցէ գաւառներն այսքան հայ գըտ-նըւելն մասամբ իւիք Նազար Շահբազեանին կը պարտինք, քանզի այն քանի մը ընտանիք եթէ մեկնած լինէին ուրիշների հետ, ալ այն ատեն որեւէ ապա-ւէն, վստահութեան յոյս չունենալով, ռուսաց կողմը գաղթողներէն ոչ ոք կը վերադառնար եւ այսպիսով այժմ Ատրպատականի մէջ շատ աննշան թիւով հայ պիտի գտնւէր: Այսուամենայնիւ, Ատրպատականի հայոց մեծագոյն մասն, իսկ նեստորական ասորիներէն մերձ հարիւր տուն միայն գաղթեցին:
Հայերի այս գաղթի հետեւանքով, ըստ պարսիկ կառավարիչների եւ Լազարեանի վկայութեան, պարսից տէրութիւնը տարեկան մերձ հարիւր հազար թուման (մերձ 600,000 Ֆրանք) ուղղակի եկամուտ կորսնցուց, բացի անուղղակի կերպով ստացւող եկամուտներէն:
Հաշտութիւնը կնքելէն անմիջապէս յետոյ հայերն սկըսան Ղազւինէ, Միանէէ, Սալմաստէ, Ուրմիայէ եւ Մարաղայի, Քիւրդիստանի ու Խոյի շրջաններէն եւ Թաւրիզէն ու իր շրջականերէն, գոյքերնին կրցածնին չափ վաճառել որեւէ գնով, իսկ չկրցածնին ասոր-անոր ընծայել, տներնին եւ ուրիշ անշարժ կալւածներն այսպէս թողուլ եւ խումբ-խումբ դէպի Երասխ յառաջանալ:
Թէեւ դաշնադրութեան 12-րդ յօդւածին համեմատ գաղթողները կրնային կալւածները մինչ 5 տարի վաճառել, սակայն ցուցմունքով գաղթողների կալւածները գնողներ չեղան:
Գաղթողների ճամբորդութիւնը առանց դժւարութեան ու վտանգի չեղաւ, քանզի գաղթականք ոչ միայն ուտելիք դժւարաւ կը գտնէին, կամ մերթ երբեք չէին գըտներ, այլ անոնք, որ վերադարձող զօրքի անմիջական պահպանութեան ներքոյ չէին, ճամբին կը կողոպտւէին: Քիւրդիստանէ գաղթող հայերը մեծաւ մասամբ դարանակալ քիւրդերէ կողոպտւեցան եւ սպանւեցան ճամբի վերայ:
Ըստ ռուսական վիճակագրութեան, երկուք ու կէս ամսի մէջ 8,000 ընտանիքէ կամ 40,000 հոգիէ աւելի Արաքսէն ռուսաց հողն անցան: Ոմանք գաղթողների թիւն 80,000 կը հասցնեն, բայց այս յայտնի չափազանցութիւն է:
 
 
1)
Սալմաստ գաւառում ոչ 1826-28 թ.թ, եւ ոչ էլ դրանից առաջ, Ս.Բարդուղիմէոս անունով որեւէ վանք, եկեղեցի կամ ուխտատեղի գոյութիւն չի ունեցել: Սալմասստի ՀաՖթւան գիւղի մերձակայքում գտնւում էր Ս.Թադէոս անունով մի ուխտատեղի, որ հաւանաբար ժամանակին եղել էր վանք եւ ունեցել իր վանահայրը: Մեր կարծիքով,Ներսէս Արքեպ.Աշտարակեցու ակնարկած վանքը Տաճկահայաստանի Աղբակ գաւառի պատմական Ս. Բարդուղիմէոս վանքն է: Պիտի ենթադրել, որ Աղբակին սահմանամերձ Ատրպատականի գաւառների հայ համայնքները վարչականօրէն երբեմն ենթակայ են եղել Ս. Բարդուղիմէոս վանքի եպիսկոպոսներին կամ ճանաչել նրանց հոգեւոր հեղինակութիւնը:
 
 
«Յոյս» թիւ 133
24 Հոկտեմբեր 2012
 

    Tags: ,

    Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *