«Յոյս»-ի հարցազրույցը Վազգեն Սաֆարյանի հետ

(երկրորդ և վերջին մաս)
 

hooys-armenian-240-1

Հարց.- Կուսկցությունների ու դաշինքների մեծ մասը բարեփոխություններ կատարելու անհրաժեշտության մասին խոսում են ու նաև անհարժեշտություն էին նկատում, որ պետության միջամտությունը շատ տեղերում պետք է լինի, բայց սա հակասում էր նրանց լիբերալական կամ ազատ շուկայական գաղափարախոսության հետ: Ինչպես կարելի է բացատրել այս երևույթը:  
Պատ.- Պետությունը որպես գիշերային պահակ հասկացողությունը Ադամ Սմիթից եկած նախանցած դարի գործող մոդել է եղել, որ պետությունը վատ տնտեսվարող է և պետությունը պետք է տնտեսական գործառույթներով չզբաղվի, դրանից հետո էլ Միլտոնի, Ֆրեդմանի տեսությունը, որոնք հնարավորինս պետությանը հեռացնում էին տնտեսական գործառույթներից, սակայն մենք կոմունիստներս և սոցիալիստները գտնում ենք, որ պետությունը պետք է ակտիվորեն մասնակցի տնտեսական գործառույթներին և հատկապես այսօր պետություն-մասնավոր գործառության կառույցը պետք է ավելի արդյունավետ գործի: Այդ իմաստով մենք տարբերվում էինք մյուս կուսակցություններից, որոնք լինելով լիբերալ, այդուհանդերձ գտնում էին, որ պետությունը պետք է ակտիվորեն դերակատարություն ունենա, որը չի բխում լիբերալիզմի սկզբունքներից, ազատ տնտեսական շուկայական պայմաններում՝ արևմտյան երկրներում, լինում են ճգնաժամեր և լճացումներ, օրինակ անցյալ դարում 116-ից ավելի ճգնաժամեր են եղել և ամենամեծ ճգնաժամը եղավ 2008 թվականին: Այդ ճգնաժամերի ժամանակ պետությունը մասնավորապես Գերմանիայում և Ֆրանսիայում իրենց կարգավորիչ ֆունկցիաներն էին իրականացնում, որպեսզի ավելի շուտ կարողանան ճգնաժամերը հաղթահարել: Նոբելյան մրցանակակիր Լաուրա Քեհսը գըտ-նում էր, որ շուկայական տնտեսություններին բնորոշ են ճգնաժամերը, քանի որ նրանք ինքնակարգավորման մեխանիզմներ չունեն և նրա տեսությունը շատ լավ օգտագործեց Ամերիկայի նախագահներից Ֆրանկլին Ռուզվելտը, ով Ամերիկան դրեց զարգացման նոր ճանապարհի վրա, շատերը նրան մեղադրում էին, որ նա սոցիալիզմի հիմնադրույթներ է իրականացնում, նա պլանավորում էր և պետության դերը բարձրացնում էր: Սակայն եթե այդ գործերը չարվեին և 1933 թվականին Ամերիկան չընդուներ օրենք արդյունաբերության մասին, դժվար թէ Ամերիկան կարողանար զարգացած պետություն դառնար: Այսօր մենք մեր գաղափարախոսության ու տակտիկական մոտեցումների մեջ շատ ենք հիշատակում Ամերիկայի 1933 թվականի արդյունաբերության մասին ընդունած օրենքը, որով Ամերիկան փոխեց իր տնտեսական քա-ղաքականությունը և դարձավ աշխարհի զարգացած արդյունաբերական երկրներից մեկը: Մենք հիմա սրա մասին ենք շատ խոսում և որպես առաջին պայման պահանջում ենք, որ իշխանությունները ստեղծեն արդյունաբերության և առևտրի նախարարություն: Եթե մենք ԵԱՏՄ-ի անդամ ենք, Բելառուսում, Ղազախստանում, Ռուսաստանում կա արդյունաբերության նախարարություն, մասնավորապես Ռուսաստանում կա արդյունաբերության և առևտրի նախարարություն: Ես կարծում եմ Հայաստանում պետք է լինի արդյունաբերության և արտաքին առևտրի նախարարություն: Ճապոնիան ունի արդյունաբերության և արտաքին առևտրի նախարարություն և կանադացի մի հետազոտող ուսումնասիրելով Ճապոնիայի տնտեսությունը և նրա զարգացման ծրագիրը ներքևից վերև, նա գտնում է, որ Ճապոնիայի տնտեսությունը աշխատում է, որպես մեկ հիմնական մեխանիզմ և Ճապոնիան կարելի է համարել «Ճապոնիա Բաց Բաժնետիրական Ընկերություն»: Արտաքին առևտրում պետությունը մեծ մասնակցություն ունի: Մենք այդ մոդելները և Ամերիկայի և Ճապոնիայի և մեր անցյալի Խորհրդայինը փորձել ենք համադրել և կոնվենցիայի մի մոդել ենք առաջարկել, սակայն մեր ժողովուրդը առիթը չունեցավ, ժամանակը չհերիքեց, որպեսզի նա խորը ուսումնասիրի այն ամենը, ինչ մենք առաջարկում ենք: Այդ ռեյտինգային թեկնածուներն էլ ժամանակին մեկ երկու օրում ապակողմնորոշեցին ժողովրդին և ընտրությունը ստացվեց այնպես, ինչպես որ ստացվեց:
 
 
Հարց.-Ձեզ մեղադրում են Սովետական Միության ժամանակի որոշ հարցերում, ըստ ձեր կուսակցության, որոն՞ք են հիմնական թերությունները այն ժամանակահատվածի: 
Պատ.- Այդ թերությունների մասին պաշտոնապես Ռուսաստանի կոմկուսի այսօրվա ներկայացուցիչներից, որ ցավոք մահացել է՝ Յուրի Դիմիդրևիչ Մասնիկովը, որը «գոսպլանի» (Պետական ծրագրավորման) նախագահ է եղել և որևէ մեկը ավելի լավ, քան ինքը չեր իմանա պետության անհրաժեշտ բարեփոխությունների մասին հարցը,  1995 թվականին նա ասել է, որ Խորհրդային Միությունը կարիք ուներ երեք հիմնական փոփոխությունների՝ 1-Պետք է մտցվեր բազմակուսակցական համակարգ, որովհետև մեկ կուսակցությունը հասարակության մեջ չի կարող հանրային բոլոր սպասումների մասին ունենա իր լուծումները, 2-Մարդուն պետք է տրվեր տնտեսական ազատություն, որովհետև ամեն ինչ գերկենտրոնացած լինելը սխալ էր, որովհետև եթե մարդը ցանկանում էր ունենալ մի փոքր ձեռնարկություն, օրինակ հագուստի կամ կոշիկի արտադրություն կամ տարբեր տեսակի այդպիսի փոքր ձեռնարկություններ, նրանց պետք է տրվեին նման հնարավորություն և մարդը պետք է կարողանար ինքնադրսևորվեր ու ինքնաարտահայտվեր, սեփական միջոցներով ու աշխատանքով իր ընտանիքի հացը վաստակեր, 3-Երկաթե ցանցով փակված էր Խորհրդային Միությունը Արևմտյան աշխարհի երկրներից, չկար այդ անհրաժեշտ շփումները և հաղորդակցումը, որ մարդիկ գնային տեսնեին այնտեղի լավն ու վատը և կազմեին իրենց համար որոշակի պատկերացում: Հիմա արդեն շատերը ասում են, պարզվում է, որ Խորհրդային Հայաստանում ամեն ինչ այդքան վատ չէր, ինչքան գրում էին, իսկ կապիտալիստական ամեն ինչ այդքան լավ չէր ինչքան, որ մենք գրում էինք կամ գիտեինք, դրա համար պետք էր երկու տեղերի և Խորհրդային և եվրոպական երկրների լավագույն արժեքները վերցնել, ինտեգրել և ստեղծել մի նոր տնտեսական հարաբերությունների դաշտ: Դա ժամանակին արել էր Լենինը 1920-ական թվականներին, «Նեպի» քաղաքականությունը մտցնելով, որն, ըստ էության, կոնվենգեցիայի քաղաքականության հիմքը պետք է հանդիսանար: Սակայն հետագայում այդ մասնավոր հատվածը աստիճանաբար դուրս մղվեց և ամեն ինչ դարձավ պետական և գերկենտրոնացված: Մենք հիմա էլ ենք գտնում, որ պետությունը պետք է իր ստրատեգիական ու կարևոր ձեռնարկությունները պահի իր մոտ, մյուս ձեռնարկություններում կարող է ունենալ որոշակի բաժին 25 տոկոսի չափով: Բայց չի կարող պետությունը դուրս մնալ, տնտեսական գործառույթները թողնել մասնավորի լրիվ տնօրինության կամ քմահաճույքներին, պետությունը պետք է ունենա իր ինդիկատիվ պլանավորման մեխանիզմները, որովհետև ազատ շուկայական հարաբերությունները առաջացնում են լճացումներ և գերարտադրություններ, որոնք բերում են ճգնաժամերի: Ուրեմն այդ հարցերում պիտի լինի նաև պլանավորում, կարգավորում և այլն: Այս թերություններից ելնելով, այսօր, որ Հայաստանում առկա է մարդու ազատ առևտրական գործունեություն, պարզապես պետք է մարդուն օգնել, որպեսզի նա  հարկային քաղաքականության մեջ և տնտեսական գործառույթներում պետության աջակցությունը վայելի: Դրա համար այսօր որոշակի արտոնություններ կան, օրինակ նրանք, ովքեր տնային գործերով են զբաղվում, հարկերից ազատված են: Մենք գտնում ենք, որ պետք է մի քիչ ավելի արդյունավետ նրանց հնարավորություններ տալ, իհարկե, բացառելով մարդու կողմից մարդուն շահագործումը: Տնային տնտեսությունը հենց դա է նշանակում, որ եթե մարդը իր ընտանիքի անդամներով է տնտեսությունը իրականացնում, դրանք բոլոր տեսակի հարկերից ազատվում են: 
 
 
Հարց.- Սովետական Միության քննադատողների մեծ մասը անդրադառնում են Ստալինի ժամանակահատվածին և նրա գործունեությանը և այսպիսով դատապարտում և ամբողջ համակարգն են հարցականի տակ տանում: 
Պատ.- Ստալինի գործունեության մասին պետք է դատել տվյալ ժամանակի մեջ: Ռուսաստանում Ստալինի մասին կարծիքը դրական իմաստով գերակշռում է, և եթե հետևած լինեք, մի քանի տարի առաջ հեռուստատեսային հարցումներ էին արվում 12 առավել արտահայտված պետական գործիչների մասին Ռուսաստանում: Ստալինը երկրորդ տեղը զբաղեցրեց, չնայած, որ կարծում եմ առաջին տեղն էր զբաղեցրել, սկսած Ալեքսանդր Նեվսկուց, վերջացրած մինչև այս օրերը: Ստալինի մասին ռուս ժողովուրդը ունի գերակշռող մեծամասնությամբ դրական կարծիք: Որովհետև նրա անվան հետ է կապվում հայրենական պատերազմի ձեռք բերած հաղթանակը և նաև այն հանգամանքը, որ ինքը անձնական հարստություն չի կուտակել իր համար, մի բան, որ այսօրվա ղեկավարների մասին չես ասի: Այն ինչ-որ նա արել է պետության գերկենտրոնացման, մեքենաշինության, ռազմական արդյունաբերության, ատոմային ռումբի ստեղծման և Ռուսաստանը հզոր պետություն դարձնելու ուղղությամբ, սրանք ռուս ժողովուրդը գնահատում է շատ բարձր և այն որ Նավադվոսկայի նման ոչ օբյեկտիվ մարդիկ տարածում են ու հայտարարում, որ Խորհրդային Միությունում 90 միլիոն մարդ են բռնությունների ենթարկել և սպանել, նման բաներ չկան, պատերազմի ժամանակ, այ'ո, 28 միլիոն մարդ պատերազմի զոհեր են եղել, ըստ մեր ունեցած տվյալների մոտ 900000 մարդու դատել են, որից 30000–ի նկատմամբ կիրառվել է պատժի առավելագույն չափը, բայց այդ բոլոր գործերը անցել են դատական պրոցեսներով, դրանց մասին ում որ հետաքրքրում է, նրանք դիմում են և ստանում են պատասխաներ անվտանգության մարմիններից, կոնկրետ իրենց հարազատները իմանում են ինչ է կիրառվել և ինչու է կիրառվել: Դրա համար ես ձեռնպահ կմնայի խիստ գնահատականներ տալուց և ժամանակը կտա այդ մարդու մասին գնահատականը, բայց այսօր, որ Ռուսաստանի ժողովրդի գերակշիռ մեծամասնությունն ունի դրական կարծիք, անժխտելի է: Ինչ վերաբերում է Հայաստանյան իրողություններին, պետք է ասել, որ մենք էլ ունեցել ենք բռնադատվածներ, ցավում ենք այդ ամենի համար, մեր կուսակցությունը ժամանակին այդ բռնությունների վերաբերյալ, խոսքը Խորհրդային Միության Կոմունիստական Կուսակցության մասին է, իր գնահատականը տվել է, ժողովրդից ներողություն է հայցել կատարվածի համար, հետագայում դրանք չկրկնելու խոստումներով, բայց անձի կերպարը պատմության կերտման գործում Ստալինի պարագայում ռուս ժողովուրդը գնահատում է դրական: 
 
 
Հարց.- Մեր համայնքում մի կարծիք կա նաև, որ ասում են սովետները կամ Կոմունիստական կուսակցությունը Ադրբեջանին հանձնեց Նախիջևանը, Ղարաբաղը և Կարսի պայմանագրի առումով մենք ձեռքից տվեցինք տարածքներ և այլը: Այս հարցի շուրջ ինչ կասեիք:
Պատ.-Ինչ վերաբերում է Կարսի պայմանագրին, Կարսի պայմանագիրը Մոսկովյան պայմանագրի վավերացումն է եղել: Կարսի պայմանագիրը կնքվել է 1921 թվականի Մարտի 16-ին, բայց պետք է ամեն ինչին նայել պատմական դեպքերի զարգացումների համատեքստում: Ե՞րբ է կնքվել Կարսի պայմանագիրը, Հայաստանը խորհրդայնացվել է 1920 թվականի Նոյեմբերի 29-ին, դրանից մի քանի օր առաջ դաշնակցական կառավարությունը կամովին իշխանությունը հանձնել է բոլշևիկներին և 11-րդ բանակը մտել է Հայաստան դաշնակների հրավերով, այսինքն գործող կառավարությունը հրավիրել է 11-րդ բանակին մտնել Հայաստան, ինչո՞ւ, որովհետև դուք գիտեք, որ 1920 թվականի սեպտեմբերի 23-ին տեղի է ունեցել թուրքհայկական պատերազմ, Թուրքիան պատերազմ է հայտարարել Հայաստանին և մտել է Հայաստան: 1920 թվականի հոկտեմբերի 31-ին նրանք գրավել են Կարսը: Կարսը այն ժամանակ մի տարբերակով ունեցել է 700 թնդանոթ, մի ուրիշ տարբերակով՝ 900 թնդանոթ, Կարսը ունեցել է 23000–ոց հայկական բանակ, և Կարաբեկիրի զորքը, որը զիջել է Կարսի պաշտպանյալներին, իսկ գիտենք, որ հարձակվողը երեք անգամ ավելի շատ ուժ պետք է ունենա, որ կարողանա գրավել, ուրեմն մենք 23000-ոց բանակ ունենալով ոչ մի գնդակ չարձակելով, հանձնել ենք Կարսի բերդը և Թուրքիան գրավել է Կարսը: Լիբանանահայ և Հայաստանում բնակվող պատմաբան Գևորգ Եազիճյանը գրել է «Կարսի Անկումը» գիրքը, որը խորհուրդ կտայի կարդալ և իմանալ, թէ ինչով են զբաղվել մեր հայերը Կարսում և նրա հարակից շրջաններում: Փոխանակ ամրապնդելու Կարսի ամրոցը և համակարգված պայքարելու, նրանք հանձնել են: Նրանից հետո նրանք եկել և գրավել են Ալեքսանդրապոլը, իշխանությունը նոյեմբերի 26-ին հանձնելով, դեկտեմբերի 2-ին դաշնակցական կառավարությունը Ալեքսանդրապոլում կնքել է Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը՝ երբ ար-դեն իշխանությունը հանձնած են եղել, այդ պայմանագիրը կնքելով Հայաստանին թողել են 9.5 հազար քառակուսի կիլիոմետր: Հիմա այս պայմաններում Հայաստանը խորհրդայնացվել է, դրանից հետո 1921 թվականի Փետրվարի 18-ին դաշնակցականները հետ են վերցրել իշխանությունը, 44 օր են պահել ու ապրիլի 2-ին նորից բոլշևիկները հետ են նվաճել իշխանությունը: Հենց այդ ընթացքում տեղի են ունեցել Մոսկովյան պայմանագրի կնքումը, այսինքն փետրվարի 18-ին իշխանությունը հետ են վերցրել ու մարտի 16-ին կնքվել է Մոսկովյան պայմանագիրը: Դաշնակցության կառավարությունը Մոսկվայում ուներ պատվիրակություն, որը պետք է բանակցեր Բոլշևիկյան իշխանության հետ, Լևոն Շանթի գլխավորած պատվիրակությունն էր դա: Նրանք չեն բանակցել և շարունակ ձգձգել են և չեն մասնակցել բանակցություններին, ավելին ասեմ, Շանթին ուղեկցել ցույց են տվել, թէ ինչպիսի Հայաստան է Լենինը նախատեսել (Մոսկովայում Լենինի կաբինետ թանգարանում այդ քարտեզը գոյություն ունի), Հայաստանը մեծ տարածքներ էր ունենալու: Աթաթուրքը ուներ լավ հարաբերություններ Լենինի հետ, և նա խոստանում էր Լենինին, որ ինքն ամբողջ Թուրքիայի նախկին գաղութները կխորհրդայնացնի, իսկ Լենինի այն գաղափարները, որ մենք համաշխարհային հեղափոխության ենք գնալու, գուցե և դրա մեջ տեսնում էր Աթաթուրքին այդ գործը կազմակերպողներից ամենագլխավորներից մեկը և Աթաթուրքի հանձնարարությամբ Ադրբեջանը մի օրում Մուսավաթական Ադրբեջանը դարձավ խորհրդային կամ Սովետական Ադրբեջան: Թուրքիայի արտգործնախարար Բեքիր Սամի Բեյը, երբ նրանք գնում էին Մոսկվա բանակցելու և պայմանգիր կնքելու, նրանց ասում էին, որ ձեր դիրքերը շատ թույլ է և դուք ի՞նչ եք տանում Ռուսաստան, որ կարողանաք ապացուցել, որ դուք ավելի նախընտրելի վիճակում եք: Բեքիր Սամ Բեյը ասում էր, որ մենք փափուկ բարձեր ենք տանում, որ դնենք բոլշևիկների գլխի տակ: Այդ փափուկ բարձերից մեկը նա էր, որ նրանք բանակցությունների ժամանակ ասում էին՝ «Տեսաք, մենք խոստացանք Ադրբեջանը դարձնել խորհրդային, նա դարձավ, իսկ Հայաստանը խորհրդային դառնալով հանդերձ, նորից իշխանությունը հետ են վերցրել: Իսկ դաշնակցություն կառավարությունը ոչ մի կերպ չեր ուզում բանակցեր Խորհրդային Ռուսաստանի հետ: Սա է եղել այդ պայմաններից մեկը, որ Նախիջևանի մասով գրվել է հետևյալը՝ «Քանի, որ Հայաստանը արդեն Անտանտա երկրների գործընկերն էր, բնականաբար թուրքերը ասում էին Նախիջևանը դուք տալիս եք Հայաստանին, որ ի՞նչ անի, դառնա Անտանտայի մի մասն էլ ինքը, և այսպես որոշեցին թողնել Նախիջևանը Ադրբեջանի ենթակայության տակ, որպես պրոեկտորատ առանց երրորդ կողմին զիջելու պայմանի»: Այդպես է եղել իրավիճակը այսինքն մենք ինքներս պետք է պատմությունը հասկանանք այնպես, ինչպես, որ նա եղել է: Իսկ ինչ վերաբերում է Նախիջևանի այսօրվա կարգավիճակի հետագա վերանայմանը, մենք լուրջ հիմքեր ունենք այդ հարցը վիճարկելու: Ո՞րն է դա, Ռուսաստանի հետ առաջին հերթին պիտի շարունակել քննարկումները այն առումով, որպես երաշխավոր այդ պայմանագրի, այն տեսանկյունից, որ եթե այսօրվա Ադրբեջանը չի համարում, որ ինքը Խորհրդային Ադրբեջանի իրավահաջորդն է, այդ դեպքում ո՞ւմ է հանձնվել Նախիջևանը, չէ՞ որ նա հանձնվել է Խորհրդային Ադրբեջանին, որպես պրոտեկտորատ: Այդ մասին 1998 թվականին ասել եմ Բաքվում միջազգային կոնֆերանսի ժամանակ: Մենք այս թեման կարող ենք հիմա շոշափել, բայց ցավոք սրտի Հայաստնն էլ չի համարում, որ ինքը Խորհրդային Հայաստանի իրավահաջորդն է: Եթե մենք այսօր հայտարարենք, որ Հայաստանը Խորհրդային Հայաստանի իրավահաջորդն է, մենք կարող ենք դառնալ կողմ Նախիջևանի հարցը վիճարկելու: 
Հիմա, ինչ վերաբերվում է Լեռնային Ղարաբաղի վիճակին, Լեռնային Ղարաբաղը Նարիմանովի հեռագրով հանձնվել էր Հայաստանին և այդպես էլ կար մի առ ժամանակ, հետո քաղբյուրոյի այդ հայտնի որոշումը, որ եղավ, իհարկե, այստեղ Թուրքիան ճնշեց Նարիմանովին, որ դու ինչու ես այդպիսի բան արել և հետ վերցրու, և Նարիմանովը ուղղակի խնդիրը հետ վերցնելն էր դրել Լեռնային Ղարաբաղի, և Ռուսաստանի առաջ պայման էին դրել, որ մենք ձեզ նավթ չենք տա, իսկ Ռուսաստանի համար նավթը շատ կարևոր էր, դրա համար էլ քաղբյուրոն, որ Վրաստանում էր նստում, այդպես որոշեց: Մյասնիկյանը, որ մասնակցում էր այդ ժողովին, դեմ է քվեարկել: Մենք այդ իրավիճակների համար ցավում ենք, որ նման դեպքեր են զարգացել, բայց այդ ամեն ինչը պետք է նայել ընդհանուր կոնտեքստում: Օրինակ՝ մենք այս ընտրությունների ժամանակ մի կլիպ ենք բաց թողել, որտեղ  պատմական գիտությունների դոկտոր Աշոտ Ներսիսյանն ասել է, որ ռուս թուրքական պատերազմի ժամանակ բանակցությունները եղել են նեղուցներում Ռուսաստանի հնարավոր համագործակցությունը ընդլայնելու համար, այսինքն այդ բանակցությունները դեմ չեն եղել Հայաստանին: Այն որ եթե Հայաստանը խորհրդայնացվեր մայիսին և ոչ թէ նոյեմբերին, ինչպես ասում են Սիմոն Վրացյանը, Հովհաննես Քաջազնունին և այլ դաշնակցական ղեկավարները, այդ դեպքում մենք Նախիջևանը կունենայինք որպես Հայաստանի մի մասնիկ: Աշոտ Ներսիսյանը ասում էր, որ եթե մինչև ռուս-թուրքական բանակցությունները, որոնք օգոստոսին տեղի ունեցան ու մինչև պայմանագրի կնքումը Հայաստանը խորհրդայնացվեր, Թուր-քիան պատերազմ չէր հայտարարի Հայաստանի դեմ: Թուրքիան ինչո՞ւ է պատերազմ հայտարարել Հայաստանի դեմ, որովհետև Հայաստանը Անտանտի գործակից երկիր  էր: Բայց եթե Հայաստանը լինել խորհրդային մայիսին կամ օգոստոսին, թուրք հայկական պատերազմ չեր լինի և Ղարսը չեր գրավվի և Ղարսի մարզը, որը 23000 կիլոմետր է, չեր անցնի Թուրքիային: Այդ իրադարձություններին պետք է նայել փաստերի առկայության ընթացքում, ոչ թէ հասարակ ձևով ասել «ինչո՞ւ տվեցին կամ ինչո՞ւ չտվեցին և այլն»: Թող  մենք գնայինք ավելի շուտ բանակցեինք ու ավելի շատ տարածքներ ունենայինք: Բայց մենք ոչ մի կերպ չէինք ընդունում բոլշևիկյան իշխանությանը, ավելին, այն ժամանակվա դաշնակցական վարչապետ Խատիսյանը վերջին շրջանում, ասում էր «Եթե մենք մեր տարածքները Թուրքիային հանձնենք, հետո Թուրքիայից ավելի հեշտ հետ կվերցնենք, քան Բոլշևիկյան Ռուսաստանից»: Պարզվեց, որ Խորհրդային Ռուսաստանը երկու անգամ Հայաստանին անկախություն է տվել, մի անգամ, երբ 1917 թվականին փետրվարի 27-ին Ռուսաստանում տեղի ունեցավ բուր-ժուադեմոկրատական հեղափոխության ժամա-նակ, դրանից Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը անկախացան, «Սեյմ» ստեղծեցին հետո ամեն մեկը առանձնացավ, երկրորդ անգամ 1991 թվականին, երբ Գորբաչովը այնպես արեց, որ Խորհրդային Միությունը փլուզվեց և Հայաստանը նորից անկախություն ստացավ: Հայաստանում մարդիկ կան, որ ասում են «Մենք անկախություն ենք ձեռք բերել, ես հարցնում եմ ո՞ր պատերազմում եք անկախություն ձեռք բերել»: Թուրքմենիան ոչ մի անկախության մասին հայտարարություն չի էլ արել, բայց նա էլ է անկախություն ստացել, ուրեմն պետք է ասել, որ այդ պրոցեսները գնում էին: Անկախությունը պետ է ստանալ ավելի քիչ կորուստներով և շատ ձեռքբերումներով: Անկախությունը մեր պատկերացմամբ գերնպատակ չէ, դա միջոց է քո ժողովրդի համար ավելի լավ պայմաններ ստեղծելու, զարգանալու և առաջ ընթանալու համար: 
 
 
Հարց.-Կարծում եմ բոլորիս կհետաքրքրի, թէ դուք ինչպիսի լուծումներ եք առաջարկում նախ Ղարաբաղի հարցում և Հայաստան- Թուրքիա հարաբերությունների շուրջ, և ընդհանուր առմամբ Արևմտյան Հայաստանի հարցի նկատմամբ ինչպիսի մոտեցումներ ունեք:
Պատ.- Մենք մեր նախընտրական ծրագրում Ղարաբաղի և Թուրքիայի հետ ունեցած հարաբերությունների մասին ուղղակի գրել ենք: Իհարկե, Արցախի հարցը մեզ համար կարևոր է և նա պիտի լուծվի ազգերի ինքնորոշման սկզբունքի հիման վրա, որովհետև աշխարհի բոլոր երկրները այդ ազգերի ինքնորոշման սկզբունքով, մասնավորապես Աֆրիկայում 50-ից ավելի երկրներ անկախություն են ստացել և գերակայել է ազգերի ինքնորոշման սկզբունքը և ոչ թէ տարածքային ամբողջականությունը: Մեր ծրագրում այսպես ենք նշել՝ «Հայ- Թուրքական հարաբերությունները պետք է սկսվեն առանց նախապայմանների, Արևմտյան Հայաստանը հայ ժողովրդի բնօրրանի մի մասն է, պատմական հայրենիքը, մեր հարաբերությունները Թուրքիայի հետ պետք է կառուցվեն հաշվի առնելով պատմական իրողությունները, այսինքն և' ցեղասպանություն և' այն, որ նրանք մեզ հայ-րենազրկել են: Հարաբերությունները պետք է լինեն առանց որևէ նախապայմանների, իսկ թուրքական կողմը նախապայմաններ է առաջարկում, ասում է հրաժարվեք ձեր պահանջատիրությունից և ճանաչեք մեր այսօրվա սահմանները և մենք դիվանագիտական հարաբերություններ  կհաստատենք. մի բան, որ մեզ համար ընդունելի չէ: Ադրբեջանի հետ պետք է շարունակել բանակցային գործընթացը ԵԱՀԿ-ի Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների շրջանակում, Արցախի Հանրապետությունը պետք է դառնա բանակցային կողմ և Արցախի ժողովդրի ինքնորոշման իրավունքը պետք է ՄԱԿ-ը և մյուս երկրները ընդունեն, որ ինքնորոշված ժողովրդի անկախությունը պետք է հարգվի: Օրինակ՝ ինչո՞ւ Կոզովոյի անկախությունը ճանաչվում է, իսկ Արցախի անկախությունը չի ճանաչվում, ինչո՞ւ Ղրիմի անկախությունը և կամ որոշումը ճանաչվում է միանալ Ռուսաստանի հետ և Արցախինը չի ճանաչվում: Ինչո՞ւ Աբխազիայինը և Օսեթիայինը ճանաչվում է և Ղարաբաղինը չի ճանաչվում, այնպես որ պրակտիկա կա, մեզ մնում է դիվանագիտական ակտիվ աշխատանք կատարել և հասնել այդ հարցի լուծմանը: Ինձ թվում է պետք է օգտագործել և ժողովրդական դիվանագիտության ինստիտուտը և օգտագործել մեր երկրի տնտեսական ներուժի բարձրացման գաղափարը, որովհետև երբ տեսնում են դու ուժեղ տնտեսություն չունես, չես կարող ակտիվ արտաքին քաղաքականություն ունենալ: Դրա համար մենք հանդես ենք գալիս Հայաստանը հզորացնել իր տնտեսական ներուժով և հասնել նրան, որ Ադրբեջանը հասկանա, որ պատերազմում մենք միշտ էլ իրենց հաղթելու ենք: Ապրիլյան այս չորս օրվա պատերազմը ցույց տվեց, որ մեր զինվորները մարտունակ են և ազգը ցանկացած պարագայում համախմբվում է բանակի շուրջը և նույնիսկ շատ-շատ մարդիկ, որ Հայաստանից արտագաղթել էին տարբեր երկրներ, այդ օրերին վերադարձել և գնում էին ռազմաճակատ մեր զինվորների կողքին կանգնելու: Համազգային մի շարժում կար, որ ոչ մի կերպ չզիջել և պայքարել Արցախի անկախության համար: Կարծում եմ սա համազգային խնդիր է դարձել և իրանահայերն էլ լավ գիտակցում են դա և իրենց պարտքն են կատարում: 
 
Հարց.-Լեռնային Ղարաբաղի հարցի շուրջ փոխզիջման մասին խոսքեր են ընթանում, ՀԱԿ-ՀԺԿ դաշինքը բացեիեբաց խոսում էր, որ որոշ տարածքներ պետք է հանձնվեն, որպեսզի այդ հարցը լուծվի: Այս հարցի շուրջ ձեր մոտեցումը ի՞նչպիսին է:
Պատ.- Փոխզիճումներ միշտ էլ կարելի է կանխատեսել, սակայն փոխզիճումները իրոք փոխզիճումներ պիտի լինեն, և միակողմանի չլինեն, մենք դեմ ենք միակողմանի զիճումների: Մենք գիտենք թուրքական ախորժակը, եթե այսօր հանձնեցիր այսքան, մյուս օրը կասեն այսքան էլ հանձնեք և այլն, վերջն էլ կասեն ամբողջ Հայաստանը մերն է ու գնացեք այստեղից: Դրա համար պետք է լինել տնտեսապես ուժեղ, ռազմ-արդյունաբերական համալիրով ուժեղ, ունենալ մարտունակ բանակ և կարողանաս քո կամքը թելադրես, սա է մեր մոտեցումը: Իհարկե, Հանրապետության ղեկավարն էլ է ասում մենք դեմ չենք փոխզիճումների, բայց այդ փոխզիճումները պետք է լինեն բանական փոխզիճումներ և ոչ թէ միակողմանի: Այո ինչոր բաներ կարող են զիջել, եթե Ադրբեջանը ճանաչի Արցախի անկախությունը: Բայց պետք է Արցախի անվտանգությունը ապահովված լինի և այն կոմունիկացիոն և սահմանային ու տարածքային կապերը, որով կապվում ենք Արցախի հետ, պետք է լինեն: Այս հարցը թողնենք մեր դիվանագետների լուծմանը: 
 
 
Հարց.-Քանի որ Իրանը ենթարկվել էր մեծ շրջափակումների ու նախագահ Ռուհանիի իշխանությունը կարողացավ ինչ-որ չափով դրանք վերացնել: Հիմա ԱՄՆ-ում Թրամփի իշխանություն գալուց հետո կրկին շրջափակումների վտանգ է զգացվում, ինչպես եք տեսնում Իրան-Ամերիկա հարաբերությունները:
Պատ.-Բնականաբար ամերիկացիները այս վերջին շրջանում իրենց լավ չեն դրսևորում և արաբական գարուն ասենք, թէ ոչ, շատ երկրներում գունավոր հեղափոխություններ իրականացրեցին, այդ թվում Լիբիայում, Եգիպտոսում, հիմա Սիրիայում են փորձում, Իրաքի դեմ պատերազմ մղեցին, նրանք ցանկանում են «մարիոտային» կառավարություն ստեղծել այդ տարածաշրջանում, սակայն Ռուսաստանն էլ վերագտնում է իր նախկին գերտերություն լինելու հանգամանքը և ինքն էլ փորձում է իր ազդեցությունը պահպանել այդտեղ և Սիրիայում լուրջ ռազմական ներգրավվածություն ունի ու փորձում է հակադրվել Ամերիկայի հետ: Ինչ վերաբերում է Իրանի նկատմամբ Ամերիկայի մոտեցումը և վերջին հայտարարություններին՝ սանկցիաներ կիրառելու և այլն: Ես կարծում եմ, որ Հայաստանը բոլոր իր հնարավոր միջոցներով Իրանի հետ պահպանելու է իր առևտրատնտեսական և բարիդրացիական հարաբերություններն անկախ դրանից, թէ Ամերիկան ինչ դիրքորոշում կունենա: Հիմա մեզանում շատ մասնագետներ գտնում են, որ պետք է գործի Իրան-Հայաստան-Ռուսաստան առանցքը ընդդեմ Ամերիկայի, սա մի քիչ կոշտ ձևակերպում է, բայց այն, որ ասենք տնտեսական համագործակցության մեջ Իրանը Հայաստանի միջոցով ԵԱՀԿՄ-ի երկրների անդամ դառնա, որպես կարևոր տնտեսական խթան կհանդիսանա: Իրանը և Ռուսաստանը ունեն ընդհանուր շահեր արևմտյան արժեքների դեմ պայքարելու և սեփական ինքնությունը ավելի արտահայտված ցուցաբերելու և  Ռուսաստանը մասնավորապես գերտերության կարգավիճակը իրեն վերադարձնելու: Ռուսաստանն ունի հզոր ռազմական տեխնիկա և միջուկային զենք և Ռուսաստանը Չինաստանի հետ մի շարք ընդհանրություններ անցած է 70 տարիների ընթացքում և կարծում եմ, որ ինչոր մի պահում նաև Չինաստանը  նույնպես Ամերիկյան սանկցիաներին ենթարկվի, որպեսզի Չինաստանը Հյուսիսային Կորեայի նկատմամբ կոշտ դիրքորոշումներ չդրսևորի: Այսնպես, որ Ռուսաստան-Իրան-Հայաստան հարաբերությունների զարգացումները ունեն հեռանկար և ապագա, ինչպես տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական ենթատեքստում:
 
 
Հարց.-Խորհրդարանի ընտրությունների ժամանակ նկատեցինք, որ միայն ձեր կուսակցությունն է, որ դեմ է եղել արևմտյան որոշ արժեքների, ինչպիսիք են համասեռությունը և այլն: Այդ իսկ պատճառով մի շարք մեղադրանքներ են ներկայացնում ձեզ դեմոկրատիկ չլինելու համար: Ինչպես եք հիմնավորում նման մոտեցումները: 
Պատ.-Ես կարծում եմ, որ հասարակությունը պետք է լինի առողջ և զարգանա իր բնականոն հունով, այն ինչ-որ բնական է, դա բանական է, իսկ այն ինչ-որ բնական չէ, դա մեր կողմից մերժելի է: Մենք հասկանում ենք, որ բնական չէ, որ միասեռական ամուսնություններ լինեն, որքան էլ որ մարդու ազատությունները տարփոխվեն, այդուհանդերձ բնական մարդկային հարաբերությունները ազգապահպանության մարդկային հոդի զարգացման իմաստով: Դրանք պետք է ունենան իրենց տրամաբանությունը և դրա համար էլ մենք միասեռականության և համասեռամոլության և այլ երևույթների դեմ բարձրաձայնել ենք ու գտնում ենք, որ դա խարխլում է հասարակությունը: Սրանք արևմտյան արժեքներ են. ի՞նչ է նշանակում միասեռական ամուսնություններ: Մենք նաև կրոնական աղանդներին դեմ ենք խոսել, որոնք խալխլում են ազգի միասնությունը և Ռուսաստանում մի քանի օր առաջ օրենքից դուրս է հայտարարվել Եհովայի վկաները: Դա կյանքի պահանջն է, որովհետև դրանք արդեն վտանգավոր սահմանն անցել են: Ի՞նչ են ասում Եհովայի վկաները՝ մի' գնացեք ընտրության, մեր ընտրյալը Հիսուսն է, իսկ եթե մարդը չգնա ընտրության ու չմասնակցի քաղաքականությանը և իր ձայնով չբերի այն քաղաքական ուժերին, որոնք համապատսախանում են իր գաղափարական ընկալումներին, ինչպես պիտի այդ մարդը ինտեգրված լինի հասարակության մեջ: Մենք առողջ քաղաքացիների պետության հետ հնչվող և պետության հիմք հանդիսացող դաստիարակության մասին մտածող կուսակցություն ենք, որ յուրաքանչյուր մարդ ինքը պետք է զգա, որ իր ձայնով է ձևավորում իշխանությունը և դա քաղաքացիական հասարակության կարևոր հանգրվանն է: Մեզ շատ են քննադատել արևմտյան դրամներով կազմված կազմակերպությունները:
 
 
 Հարց.- Ի՞նչպես պետք է մեկնաբանել, որ իբրև թէ ձեր կուսակցությունը դեմոկրատիկ չէ, որովհետև նման արժեքներին տեղիք չեն տվել, սակայն մյուս կուսակցությունները այդ հարցի շուրջ չեն խոսել:
Պատ.- Իսկական դեմոկրատիան այն է, որ բըխում է հասարակության բնականոն զարգացման հիմքից: Իսկ այն դեմոկրատիան, որը արհեստական է, մենք չենք ընդունում: Մենք ընդունում ենք բանական ու բնական մարդկային հոդի զարգացման գործընթացները, մնացածը, որոնք խոչընդոտում են այդ գործընթացներին, մեզ համար ընդունելի չէ:  
 
 
Հարց.- Ինչպիսի տպավորություն ունեք իրանահայ համայնքից կամ իրանահայությունից: 
Պատ.- Իմ առաջին այցն է Իրան և առաջին հանդիպումը իրանահայերի հետ. միշտ էլ լավ կարծիք եմ ունեցել իրանահայության մասին, ուզում եմ հիշել, որ երկրորդ համաշխարհային հայրենական պատերազմի ժամանակ իրանահայ համայնքը նվիրատվություններ է արել և գեներալ Հովհաննես Բաղրամյանի անունով տանկային շարասյուն էր նվիրել խորհրդային բանակին, միշտ էլ իրանահայությունը աչքի է ընկել դեպի Հայաստանին բարյացակամ ու ջերմ վերաբերմունքով, լինի դա խորհրդային Հայաստանը, թե լինի այսօրվա Հայաստանը, և մեզ համար իրանահայությունը շատ կարևոր սփյուռքային հատված է, որտեղ պահպանվում են, ինչպես ես հասկացա, հայկական ավանդույթները, մշակույթը, Հայաստանի նկատմամբ հոգատար վերաբերմունքը: Ես այսօր էլ տպավորված եմ, որ այսօր էլ «Րաֆֆի» Համալիրը իր բոլոր բաժիններով կարողանում է հայերին հավաքել իր շուրջը և զբաղեցնել նրանց և պահել հայկական մշակույթի զարգացմանն աջակցող, որպես մի կառույց: Սա շատ կարևոր եմ համարում և ստեղծված իրավիճակից՝ հայերը իրենց կամքով չէ, որ հայտնվել են Պարսկաստանում: 1604 թվականին Շահ Աբասը բռնի կերպով Ջուղայի հայությանը բերել է այստեղ և նրանք ժամանակին մեծ համայնք են եղել, դա որ այստեղ հայկական դպրոցներ կան և մշակութային կենտրոններ, սա մեծ ձեռքբերում է, որ դուք կարողանում եք հայերին պահել որպես հայ և դաստիարակել նրանց հայեցի: Իրանահայերը լավ ձևով ինտեգրված են իրանական կյանքի մեջ և իրենց ներդրումն են բերում Իրանի զարգացմանը: Իրանը լավ հարաբերությունների մեջ է Հայաստանի հետ, որտեղ մեծ դեր ունի նաև իրանահայ համայնքը: Իրանի իշխանությունները դեպի Հայաստան ունեն բարեկամական և բարիդրացիական հարաբերություններ: 
 
 
Հարց.- Ինչ կուզենայիք ասել վերջում:
Պատ.- Կուզենայի հաջողություններ մաղթել «Յոյս» երկշաբաթաթերթին.նրա գործունեությունը ես   գնահատում եմ խիստ ազգապահպան, և քաղաքացիական հասարակությանը մատուցած իր ծառայությունները անգնահատելի են հատկապես իրանահայ համայնքի պահպանման ու զարգացման ընթացքի համար, և միշտ պատրաստ եմ իմ մտքերը փոխանակել և հրապարակումներ ունենալ ձեր երկշաբաթաթերթում և ստանալ նաև արձագանքներ հանրությունից մեր ասած մտքերը ավելի արդիականացնելու նպատակով: Այսինքն փոխադարձ կապ հանրության հետ նաև ձեր երկշաբաթաթերթի միջոցով:
 
 
 
 
«Յոյս» թիւ 240
30 Մայիս 2017

 

 

    Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *