Թումանյանի «Տիեզերական խոհերը»

 
ՀՐԱՉ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ
 
toomanian-diezerk-hooys
 
Ներկա հոդվածի նախնական տարբերակը տպարգրվել է 1999 թվականին՝ “Թումանյանի Արեւելյան աշխարհայացքը”վերնագրով, Թեհրա-նում հրատարկավող «Ապագա» ամսաթերթի չորս հաջորդական համարներում: Այժմ տպագրում ենք հոդվածի վերանայված տեքստը, հեղինակի կողմից կատարված որոշ կրճատումներով եւ հավելումներով:
 
Չարենցը Թումանյանին համարել է հայ նոր գրականության «անհաս Արարատը»: Անհասանելի է Թումանայանի ոչ միայն պարզ ու վսեմ արվեստը, այլեւ ընդգրկուն հայացքը, ընդգրկուն միտքն ու հոգին: Լոռվա գեղջկական կյանքից գրելիս լինի նա, թե հեռավոր «Սիրիուսի» մասին, մշտապես նրա աչքի առաջ եւ մտքի մեջ են «ժամանակն անվերջ, Տիեզերքն անհուն». ասես նա ամեն ինչին նայում է «Բարձրից», շարունակ ձգտում է իմանալ կյանքի ու Տիեզերքի խորհուրդը, տենչում է լինել Տիեզերքի հետ, իր մեջ ամփոփել Տիեզերքի տրոփը:
Կյանքի վերջին տարիներում (1916-1923)Թումանյանը գրեթե ամբողջովին կենտրոնացել է այդ խոհերի վրա, մշակել եւ ներկայացրել է այն որպես աշխարհայացք. «Իմ վերջին շրջանը՝ փիլիսոփայական շրջանը՝ «Տիեզերական խոհերի» շրջանն է», ասել է նա: Այդ նույն ժամանակաշրջանում, անշուշտ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ցնցիչ դեպքերի ազդեցության տակ, Արեւմուտքից հիասթափված Թումանայանը հակվում է դեպի Արեւելք՝ իր ժողովրդի եւ ամբողջ մարդկության փրկությունը որոնելով «աստվածային» Արեւելքում: Հատկանշական է հետեւյալ քառյակը՝ գրված 1921 թ. մայիսի 1-ին.
 
Արյունալի աղետներով, աղմուկներով ահարկու,
Արևմուտքի ստրուկները մեքենայի և ոսկու,
Իրենց հոգու անապատից խուսափում են խուռներամ
Դեպ Արևելքն աստվածային` հայրենիքը իմ հոգու…
 
Ինչպես տեսնում ենք, Թումանյանը երես է թեքում «մեքենայի եւ ոսկու» ստրուկներ պատրաստող Արեւմուտքից, այլապես նա միշտ էլ բարձր է գնահատել արեւմտյան մշակույթի առաջադեմ կող-մի համամարդկային նշանակությունը: Այսպիսով, Թումանյանը մի որոշակի ժամանակահատվածում, երբեք չժխտելով եւրոպական եւ ռուսական մշակութային մեծություններին, իր հայացքը դարձնում է դեպի Արեւելք, դեպի իր հոգու հայրենիքը: Այդ շրջադարձը նկատելի է Թումանյանի «Տիեզերական խոհերի» թե՛ բովանդակության եւ թե՛ արտահայտման ձեւի մեջ. «ես առաջ Պուշկինի, Լերմոնտովի ազդեցության տակ էի, հիմա Արեւելքին եմ գալիս, գալիս եմ դեպի մերը…»: Թումանյանի կյանքի այդ շրջանի մասին նրա դուստր Նվարդ Թումանյանը գրում է. «Վերջին տարիները շատ էր սիրում այսպես ասած, արեւելյան ձեւով ապրելը- դա քառյակների շրջանն էր: Սենյակը կահավորել էր արեւելյան ճաշակով… գորգեր էր փռել, թախտ, բարձեր, տարբեր գույնի ու ձեւի սուրճի թասեր էր գնել, զանազան ձեւի չիբուխներ…»: Այս շրջանում Թումանյանի ուշադրության կենտրոնում են արեւեալյան փիլիսոփայությունները, հատկապես այն ուսմունքը, ըստ որի մարդու դժբախտությունը բխում է նրա եսակենտրոն աշխարհըմբռնումից, եսապաշտությունից եւ երբ մարդ ազատվում է «ես»-ի կապանքից, կամ ինչպես ասում են՝ «անէանում է», ապա նա ճանաչում եւ միանում է հավերժ կենդանի անհուն Աստծուն եւ ի վերջո ինքն էլ Աստվածանում է: Այս գաղափարը հատկապես զարգացվել եւ մշակվել է պարսկական բանաստեղծության մեջ եւ հայտնի է որպես «իրանական էրֆան»(عرفان– նշանակում է ճանաչողություն, Աստծու ճանաչում, իմացություն եւ հաճախ թարգմանվում է «գնոստիցիզմ»): Թումանյանը, որ մասնավորպես հրապուրված է եղել պարսիկ միջնադարյան բանաստեղծներով, թերեւս կրած լինի նաեւ նրանց ազդեցությունը: Համենայն դեպս Թումանյանի «արեւելյան աշխարհայացքը» զատորոշվում է իր ինքնատիպությամբ:
Ի դեպ, Թումանյանի «Տիեզերական խոհերը» որոշ առումով համապատասխանում են հայոց կրոնական աշխարհընկալման հետ: Ինչպես գիտենք, հունական-բյուզանդական եկեղեցու եւ հայ եկեղեցու միջեւ ընթացող դավանական երկարատեւ հակամարտությունում, հայոց եկեղեցին համարվում էր միաբնակ, իսկ հունականը՝ երկաբնակ: Վեճը վերաբերում էր Քրիստոսի բնությանը՝ էությանը: Ըստ երկաբնակների՝ Քրիստոսն ուներ երկու անջատ բնություն՝ Աստվածային եւ մարդկային: Ըստ միաբնակների՝ Քրիստոսն ունեցել է միայն մեկ բնություն: Հայոց միաբնակ եկեղեցին հաճախ անվանվում է monophysite, որը սակայն ճիշտ չէ. ճիշտը պիտի լինի՝ miaphysite: Տարբեր իմաստ ունեն լատիներեն mono եւ mia նախածանցները. mono նշանակում է մեկ հատ, մեկ հատանոց (եւ ոչ թե, ասենք, երկու, երեք հատ եւ այլն), իսկ mia նշանակում է մեկ եւ միակ, ամբողջական եւ միասնական մեկ, որն իր մեջ պարունակում է ամբողջը: Այսպիսով  monophysite-ների կարծիքով Քրիստոսն ունի միայն մեկ բնություն, այն է՝ Աստվածային բնություն,այնինչ miaphysite-ները (ընդ որում հայոց եկեղեցին) հավատում են, որ Քրիստոսի մեկ անձնավորության մեջ անբաժանելիորեն միաձուլված են Աստվածայինը եւ մարդկայինը: Եվ ոչ միայն Քրիստոսի, այլ ընդհանրապես մարդու մեջ միաձուլված են Աստվածայինը եւ մարդկայինը (թեկուզ մարդիկ անհաղորդ են, որ իրենց մեջ առկա է նաեւ Աստվածային էություն): Ամեն ինչ իր մեջ ընդգրկող այդ ամբողջական մեկը Թումանյանի մոտ կոչվում է Մին, որ հայերենի շատ բարբառներում նշանակում է մեկ։
 
Ներկա հոդվածով փորձել ենք, Արեւելքի համանման գաղափարաբանությունների հետ զուգադրելով՝ մեկնաբանել Թումանայանի Տիե-զերական խոհերը:
 
Իր փիլիսոփայական խոհերում Թումանյանը որոնում է իր կորցրածը, ուզում է վերագտնել իր էությունը, իր Աստծուն.
 
Կորցրել եմ, ու՞ր գտնեմ,
Տեղդ իմաց տուր` գտնեմ,
Ման եմ գալիս էս մթնում
Քեզ մոտ գալու դուռ գտնեմ:
 
Թումանայանը համոզված է, որ այդ նպատակին տանող ճանապարհը անցնում է Արեւելքով.
 
Արեւելքի եդեմներին իջավ պայծառ իրիկուն,
Հեքիաթական պալատներում սպասում են իմ հոգուն,
Ինչ եմ շինում էս ցեխերում, աղմուկի մեջ վայրենի…
Ախ, թե նորից գտնեմ ճամբան դեպի էնտեղ, դեպի տուն:
 
Այսպես Թումանյանը ձգտում է վերադառնալ իր ինքնությանը, իր տունը: Առաջին հայացքից գուցե թվա թե Թումանյանը ձգտում է հասնել անձնական ամփոփվածության, մենակության, ուզում է ինքը լինի ու իր Աստվածը. բայց ընդհակառակը, նա ջանում է դուրս գալ իր անձկությունից, իր եսից, ուզում է լինել ամենքի հետ, ազատորեն ծավալվել ամբողջ Տիեզերքում: Որ տուն ասելով Թումանյանը նկատի ունի ամբողջ Տիեզերքը, դա երեւում է նույն ժամանակ գրած «Տիեզերքի ընթերցումը» բանաստեղծությունից.
 
Ու վերանում է հոգիս զվարթուն-
Չկա մոտ ու տար, չկա վեր ու ցած,
Տիեզերքն ամբողջ հայրենիք ու տուն,
Ու ես մի ազատ՝ անտարբեր աստված:
 
Եսից անցնելով Աստծուն ճանաչելու եւ Աստվածանալու գաղափարը կազմում է արեւելյան շատ ուսմունքների հիմքը: Նման մի գաղափար դժվար թե զարգացում ապրի արեւմտյան քաղաքակրթության մեջ, ուր գերիշխող է եսակենտրոնությունը: Երկու աշխարհայացքների այդ տարբերությունը ամփոփված է Թումանյանի  հետեւյալ քառյակի մեջ.
 
Երնեկ էսպես` անվերջ քեզ հետ` իմ կյանքի հետ լինեի,
Հազար երնեկ` դաշտում մենակ` երկնքի հետ լինեի.
 
Մինչեւ այստեղ դեռ իր եսից լիովին չազատված մարդն է, որի ամենավեհ ապրումները հենց այսքանով էլ վերջանում են: Բայց կա վեհագույն ապրումը.
 
Բայց ո՜վ կտա էն վայելքը` ինքս ինձ էլ չզգայի,
Ու հալվեի, ծավալվեի, ամենքի հետ լինեի…
 
Հասնում ենք Թումանյանի աշխարհըմբռնման հիմնական դրույթին.  մարդու գոյությունը չի սահմանափակվում իր մարմնով, այլ անսահամանորեն տարածվում է Տիեզերքում ու կապված է Տիեզերական Կյանքին: (Իրականում այդպես են բոլոր էակները, որոնց կյանքը անբաժանելի է շրջակա միջավայրից, Արեւից, Բնությունից: Մարդն էլ արարիչ Բնության զավակն է, նրա կյանքը գալիս է «Անհայտից», անհուն Տիեզերքից, կապված է ամբողջ Տիեզերքին եւ առհավետ մնալու է Տիեզերքում:) Արդ, երբ տեսնում ես միայն քեզ ու քո մարմինը, այդ մարմնի ժամանակավոր կյանքը, այսինքն քեզ տեսնում ես Տիեզերական Կյանքից անջատ, որպես առանձին կյանքով մի էակ, որքան էլ մեծ խոհերով լեցուն լինի կյանքդ, դարձյալ ճնշված ես ու վախի մեջ, քանզի քո մահով ավարտվելու է քո գոյությունը, իսկ երբ զգում ես քո անհուն գոյությունը, անվախանում ես եւ զգում ես քեզ անմահ.
 
Ասի. “Հենց լոկ էս աճյունն է ու անունը, որ ունեմ…”
Երբ ճառագեց անծայրածիր Քո ժպիտը հոգուս դեմ.
-Ի՜նչ է աճյունն էդ անկայուն, ու անունը, որ ունես.
Դու Աստվա՜ծ ես, դու անհու՜ն ես, անանուն ես ու անես…
 
Սա, ըստ էության, բնության եւ մարդու աստվածացման գաղափարն է.- Աստված տարածված է ամբողջ Տիեզերքում, Տիեզերական Կյանքն իր ամբողջության մեջ ինքն Աստվածն է: Ամեն մի էակ այդ Տիեզերական- հավերժական Գոյի, կամ «Է»-ի, մասնիկն է, նաեւ նրա կրողը: Բոլոր էակների եւ Տիեզերական Է-ի միասնությունը կոչվում է «Գոյի միասնություն» (պարսկերենում՝ وحدت وجود որ նոր դարերում թարգմանվել է «պանթեիզմ»): Մարդը հարատեւ ձգտումով ու աշխատանքով կարող է ճանաչել Տիեզերքը՝ ամբողջ Կյանքը եւ այն ամփոփել իր մեջ, միաժամանակ իրեն ծավալված զգալ ամբողջ Տիեզերքում: Թումանյանն ունի այդ զգացումը
 
Հոգիս՝ տանը հաստատվել-
Տիեզերքն է ողջ պատել.
Տիեզերքի տերն եմ ես,
Ով է արդյոք նկատել:
 
Իր մեջ ամբողջական Կյանքը ներառած մարդը դուրս է գալիս իր եսի պատյանից եւ գտնում է իր Աստվածային գոյությունը, միանում է Աստծուն: Թումանյանը եւս ձգտում է այդ միացման.
 
Աստեղային երազների աշխարհքներում լուսակաթ,
Մեծ խոհերի խոյանքների հեռուներում անարատ,
Անհիշելի վերհուշերի մշուշներում նրբաղոտ`
Երբեմն, ասես, զգում եմ ես, թե կհասնեմ Նրա մոտ…
 
Մարդկանց համար դժբախտություն է, երբ նրանք տեսնում են միայն իրենց սահմանափակ, ժամանակավոր կյանքը եւ անհաղորդ են իրենց անսահման-աստվածային կարողություններին: Ըստ Թումանյանի՝ մարդու երջանկությունը իր անհուն Գոյությունը զգալը եւ ճանաչելն է, այդ մեծ Կյանքով ապրելն է.
 
Կյանքն ՝ իր ամբողջության մեջ՝ մեծ է, շատ է մեծ: Կյանքը տիեզերական կյանքն է եւ մարդու կյանքի ամբողջ վեհությունն ու քաղցրությունն էլ հենց էն է, որ իր շրջապատի միջոցով ապրի էն մեծ կյանքով:
 
Այդ մեծ Կյանքը համընդհանուր է, բոլորինն է. հետեւաբար եւ բոլորին միացնող է.
 
Ո՜վ անճառ Մին, որ ամենին միացնում ես մի կյանքում,
Ամեն կյանքում ու երակում անտես, անկեզ բորբոքում,-
Ողջ ազատ են ու հարազատ էս աշխարհքում Քեզանով,
Ողջը Քո մեջ` անմա՜հ, անվերջ` Քեզ են երգում Քո ձենով…
 
Տիեզերական մեծ Կյանքը Թումանյանի մոտ կոչվում է տարբեր անուններով՝ Անհուն, Անհայտ, Հավերժ, Աստված, Մին, կամ էլ պարզապես կոչվում է Դու եւ Նա դերանուններով. Նա՝ Աստված ամեն տեղ է, միայն պիտի կարողանալ տեսնել եւ ճանաչել նրան: Բախտավոր է նա, ով այդ կարողությունն ունի: Այդ բախտավորներից է Թումանյանը, որը ընդունակ է ընթերցելու Աստծու, այդ Անհայտ Բանաստեղծի ստեղծագործությունը.
 
Դու մի անհայտ Բանաստեղծ ես` չտեսնված մինչ էսօր,
Առանց խոսքի երգ ես թափում հայացքներով լուսավոր:
Ես էլ, ասենք, զարմանալի Ընթերցող եմ բախտավոր,
Որ կարդում եմ էդ երգերը էսքան հեշտ ու էսքան խոր:
 
Թումանյանը շնորհակալ է, որ իրեն տրված է վերամբարձ հայացք, որ կարողանում է «անթարթափ աչքով, անխարխափ հոգով», գիշեր ու ցերեկ կարդալ Տիեզերքի գիրքը, յուրացնել Աստվածային վեհ ազդումները.
 
Ես շնչում եմ միշտ կենդանի Աստծու շունչը ամենուր,
Ես լսում եմ Նրա անլուռ կանչն ու հունչը ամենուր.
Վեհացնում է ու վերացնում ամենալուր իմ հոգին
Տիեզերքի խոր մեղեդին ու մրմունջը ամենուր:
 
Աստված, այսինքն՝ Տիեզերական Կյանքը միշտ եւ ամեն տեղ ժպտում է ամենքին: Մարդն էլ պիտի լինի հենց այդ Աստծու նման անհուն, ազատ, կենսալի: Բայց իր եսով տարված մարդը, որ անկարող է իրենից դուրս տարածվող ի՛ր իսկ կյանքը տեսնել, ստեղծել է իր կերպարով աստվածներ եւ երկրպագում է դրա՛նց:
 
Աստծու բանտն են տաճարները աշխարհքներում բովանդակ,
Իբր էնտեղ է ապրում տերը, պաշտողների փակի տակ:
Հարկավ` ազատ նա ժպտում է ամենուրեք ամենքին,
Բայց դու նայիր խեղճ ու կրակ մարդու գործին ու խելքին:
 
Կրկնենք ՝Թումանյանի Աստվածը հենց մեծ Կյանքն է, որ հոսում է Տիեզերքում –մշտահոլով, մշտանորոգ եւ մշտագո: Ուրեմն Թումանյանին անընդունելի է որեւէ աստված, որ հակադրվում է Կյանքի ընթացքին, դէմ է նորացման ու զարգացման, ազատության ու ուրախության:
Տիեզերական Կյանքով ապրող Թումանյանը չի ժխտում երկրային հաճույքը, ուրախությունը, բարեկեցիկ կյանքը: Նմանապես Տիեզերքը տուն եւ հայրենիք համարելը բնավ չի նշանակում աշխարհաքաղաքացիություն, հայրենի հողի ուրացում, հայրենասիրության ժխտում: Աչքերը Անհունին հառած Թումանյանը նաեւ «զրկված ու զարկված» հայրենիքի հետ է: Սակայն Թումանյանի աշխարհայացքում հայրենասիրությունը ինքնա-նպատակ չէ. այն կազմում է Տիեզերական սիրո մի մասը: Ինչպես դու քեզ Տիեզերքից, Ամբողջից, Մինից անջատ չես տեսնում, այնպես էլ քո ոտքի տակի հողը, քո հայրենիքը քեզ համար սիրելի է որպես Տիեզերքի այն բեկորը, որը պահպանելու, ծաղկեցնելու բախտը տրված է քեզ:  Ավելին, մարդն իր հայրենիքով կարող է ճանաչել Տիեզերքն եւ Աստծուն: Հայրենի վեհ բնաշխարհն ու հայրենի հին մշակույթը Թումանյանին ներշնչում են ճանաչելու Անհայտ Աստծուն.
 
Բարձր է հնոց աշխարհքն Հայոց ու Մասիսը երկնադետ,
Իմ խոր հոգին էն բարձունքին խոսք է բացել Նրա հետ-
Անհաս բանից, սկզբանից, երբ չկան էլ դեռ չկար,
Մինչև վախճանն անվախճանի քնընում է դարե դար:
 
Այսպիսով հայրենիքները եւս մարդկանց նման անբաժան են Տիեզերքից եւ կարող են երջանիկ ապրել անպայմանորեն իրենց շրջապատով, «հանուր կյանքով», «հաշտ ու խաղաղ մարդկության» ընտանիքում, եւ ոչ թե մեկուսացած, աշխարհից կտրված:
Մարդը համընդհանուր Կյանքին՝ Աստծուն առավել մերձենալու համար կարիք ունի իրեն շրջապատված տեսնելու «աստվածային» մարդկանցով, որոնք, սակայն, հազվագյուտ են: Ահա թե ինչու նրան ձգտող մարդը՝ «աստվածային ճամբորդը» մերթ հոգնում ու դժգոհում է իր մենակությունից, սպասելուց, տեղ չհասնելուց.
 
Առատ, անհատ` Աստծու նման` միշտ տեղալուց հոգնել եմ ես,
Հոգիս ծարավ` սրան-նրան մտիկ տալուց հոգնել եմ ես.
Մինը պիտի գար իմ դեմը` ճոխ ու շռայլ անհաշիվ,
Ամեն ճամփում սպասելուց ու փնտրելուց հոգնել եմ ես:
 
Թումանյանի գորշ միջավայրում տիրական է եսապաշտ մարդը,  որ սրտանց ուրախ չէ, խաղաղ չէ, տառապում է նախանձով, փառքի ու գանձի տենչանքով: Նման միջավայրում սրտալի ընկերություն  չկա, այլ «ուտում են ամենքն ամեն-քին»,
 
Ու ոչ մի անկյուն չկա շնչելու
Շունչն աստվածային՝ լի անվերջ սիրով…
 
 Եվ մենակությունը դարձյալ ճնշում է Թումանյանին, բայց ինչ իմանաս, գուցե դրա մեջ էլ մի խորհուրդ կա.
 
Ի՜նչ իմանաս Ստեղծողի գաղտնիքները անմեկին.-
Ընկեր տվավ, իրար կապեց էս աշխարհքում ամենքին,
Բանաստեղծին թողեց մենակ, մեն ու մենակ Իրեն պես,
Որ Իրեն պես մտիկ անի ամեն մեկին ու կյանքին:
 
Բայց մենակությունն ու վիշտը, թեկուզ եւ ճնշող, չեն նշանակում դժբախտություն: Թումանյանի համոզմամբ՝ «երջանկության աղբյուրը մարդու իրեն սիրտն է: Եվ մեծ ու հարուստ սիրտ ունեցող մարդիկ կարող են վշտանալ եւ շատ վիշտ ու ցավ ունենալ, բայց երբեք դժբախտ չեն լինում նրանք»: Ինչեւէ, Թումանյանն ընդունում է իր բախտը, ընդունում Նրան հասնելու դժվարությունները եւ գնում է իր ճամբով.
 
Տիեզերքում աստվածային մի ճամփորդ է իմ հոգին.
Երկրից անցվոր, երկրի փառքին անհաղորդ է իմ հոգին.
Հեռացել է ու վերացել մինչ աստղերը հեռավոր,
Վար մնացած մարդու համար արդեն խորթ է իմ հոգին:
 
Այստեղ Թումանյանի ասածն, իհարկե, աշխարհիկ կյանքից հեռանալը եւ երկինքներում երանություն որոնելը չէ. խոսքը հոգեկան խոյանքների, աստվածային ձգտումների եւ անհուն ներաշխարհով ապրելու մասին է, որոնք անհասկանալի ու խորթ բաներ են «լրբորեն հանգիստ» չնչին մարդուկների համար: Թե չէ բախտն ու բախտավորությունը պիտի որոնել հենց այս հողե աշխարհում.
 
Էսքան, էսքան մոտ ու շատ
Բախտը փռված մեր կյանքում.
Մարդը, մարդը՝ միշտ անբախտ՝
Որոնում է երկնքում:
 
Թումանյանի աշխարհայացքում անցվոր -ճամբորդներ են բորոլ մարդիկ, որոնք հերթով գալիս անց են կենում «էս անցավոր աշխարհից», իրենց ժամանակավոր կյանքից: Իսկ անցավոր կյանքի նպատակն ու խորհուրդը մեծ Կյանքին միանալն է: Մեր երկրային կյանքը մի օր վերջանալու է, մնայունը մեր մեծ Կյանքն է: ԵՎ պարզերես է նա, ով իր ժամանակավոր կյանքում ընթացել է Տիեզերական Կյանքի հետ, միացել է մեծ Կյանքի հոսանքին: Եթե հպարտանք կա, մեծ Կյանքի հետ լինելն է, եթե ամոթանք՝ Նրանից կտրվելը: Միշտ Կյանքին ու լույսին ձգտելը, խավարի դեմ լույս դառնալը եւ արեգակների պես լույս տալով սպառվելը ինքնին մեծ բախտավորություն է.
 
Քանի ձեռքից եմ վառվել,
Վառվել ու հուր եմ դառել,
Հուր եմ դառել՝ լույս տվել,
Լույս տալով եմ սպառվել:
 
Սպառվելը, մահը անխուսափելի է եւ պիտի ընդունել այն: Եթե ցավ կա, դա միայն մեծ Կյանքով ապրած չլինելու ափսոսանքն է, պատասխանատվությունն է Կյանքի հանդեպ: Նույնիսկ Թումանյանը երբեմն ապրում է այդ ցավը.
 
Կյանքս արի հրապարակ, ոտքի կոխան ամենքի.
Խափան, խոպան ու անպտուղ, անցավ առանց արդյունքի:
Ի՜նչքան ծաղիկ պիտի բուսներ, որ չբուսավ էս հողին…
Ի՜նչ պատասխան պիտի ես տամ հող ու ծաղիկ տվողին…
 
Ցավ է, եթե առիթ է եղել Նրա՝ Կյանքի հետ լինելու, ուրախ ապրելու, սիրելու, ստեղծագործելու, եւ այդ կարելիությունը ձեռքից գնացել է: Լիարժեք ապրելու բախտը մարդ հաճախ ձեռքից տալիս է ի՛ր թերացումով, ի՛ր անգիտությամբ: 1917 թ. Թումանյանը իր դստեր ՝ Աշխենի ալբոմում գրում է.
 
Մայրդ էն օրն ասում էր ինձ,
Թե՝ զուր թողիր տունը ձեռից,
Էնքան էժան ու էնքան հեշտ,
Էնքան հարմար, անհրաժեշտ…
Նա տակավին չի իմանում,
Թե աշխարհքն էր ինձ պատկանում.
Նույնիսկ ձրի, առանց փողի,
Սիրտս չուզեց- ձեռից թողի…
 
Իհարկե, մեր թերացումը կա, սակայն մարդը մարդավայել կյանքից զրկվում է առավելաբար ոչ թե իր, այլ տիրող դաժան կարգերի, անմարդկային հարաբերությունների, բութ ու ագահ մարդկանց պատճառով, այն մարդկանց, որոնք ո՛չ իրենք են ապրում, ո՛չ թողնում՝ որ ուրիշներն ապրեն.
 
Ազատ օրը, ազատ սերը, ամեն բարիք իր ձեռքին,
Տանջում ,տանջվում, որոնում է ու դժբախտ է նա կրկին,
Է՜յ անխելք մարդ, ե՞րբ տի թողնես ապրողն ապրի սրտալի,
Ե՞րբ տի ապրես ու վայելես էս աշխարհքը շեն ու լի:
 
Նայելով Թումանյանի կյանքին ու գործին կարող ենք ասել, որ ազատ օրը՝  նրա համար ազատության առիթն է՝ Կյանքին վայել գործ անելու համար, իսկ ազատ սերը՝ Կյանքին բաշխվելիք անվերջանալի սերն է, ինչպես նաեւ ազատությամբ կյանքի ընկեր՝ զույգ ընտրելու բախտը, որից զրկվում են շատերը: Թումանյանը ազատ ու լիահնչուն կյանքով ապրելու պատգամ է թողնում գալիք սերունդներին:
Ինչեւէ, ինչպես էլ ապրես, ինչ էլ անես, եւ ընհանրապես մի բան անես կամ ոչ, կյանքդ անցնում է.
 
Ամեն անգամ Քո տվածից երբ մի բան ես Դու տանում,
Ամեն անգամ, երբ նայում եմ, թե ի՜նչքան է դեռ մնում,
Զարմանում եմ, թե` ո՛վ Շռայլ, ի՜նչքան շատ ես տվել ինձ,
Ի՜նչքան շատ եմ դեռ Քեզ տալու, որ միանանք մենք նորից:
 
Թումանյանը նախազդում է իր երկրային կյանքի մոտալուտ վախճանը.
 
Լուսը լուսին քո ժպիտն է իմ երեսին ճառագում,
Երբ, ա՛խ, արդեն անբույժ զարկված, դեպի մահն եմ ես հակվում,
Էսպես Էն վառ արեգակի շողերի տակ կենսածոր
Կայծակնահար կաղնին ոտքի չորանում է օրեցօր:
 
Կյանքից բաժանվելը դառն է, բայց կարելի է մխիթարվել նրանով, որ համընդհանուր Կյանքը հավերժորեն խայտում է Տիեզերքում.
 
-Էս է, որ կա… Ճիշտ ես ասում. թասդ բե՛ր:
Էս էլ կանցնի` հանց երազում, թասդ բե՛ր:
Կյանքն հոսում է տիեզերքում զնգալեն,
Մեկն ապրում է, մյուսն սպասում. թասդ բե՛ր:
 
Սա Թումանյանի վերջին բանաստեղծու-թյուններից է, թերեւս ամենավերջինը։ Իմաս-տության թասն ըմպած Թու-մանյանը խաղաղ է ընդունում մահը, զի իր օրերում ձգտել է վերուստ պարգեւ առած «բարություն, շնորհք ու սեր»-ը վերադարձնել Կյանքին:
 
Էլ աշխարհ չեմ գալու հո նոր,
Իր տվածն եմ տալիս իրեն:
 
Թումանյանն իր անցավոր կյանքին նայում է որպես հավերժական Կյանքի, իր մեծ Կյանքի մեկ դրսեւորումը: Ուրեմն ինչ կարեւորություն ունի մեր ժամանակավոր կյանքի վերջանալը, եթե մենք ապրել ենք եւ հավիտենապես ապրելու ենք մեր մեծ՝  հավերժական Կյանքով.
 
Հազար տարով, հազար դարով առաջ թե ետ, ի՜նչ կա որ.
Ես եղել եմ, կա՜մ, կլինեմ հար ու հավետ, ի՜նչ կա որ.
Հազար էսպես ձևեր փոխեմ, ձևը խաղ է անցավոր,
Ես միշտ հոգի, տիեզերքի մեծ հոգու հետ, ի՜նչ կա որ:
 
Նման խոհերի դիմաց զգում ես Թումանյանի անհասանելի մեծությունը եւ մտածում՝ «Նա մեծ էր ավելի, քան եղավ»: Մեր խոսքն էլ ավարտենք Թումանյանի մասին գրված Չարենցի քառյակով.
 
Նա մեծ էր ավելի քան եղավ: Երկնքի նման ընդհարձակ,
Օվկիանի նման՝ իր ոգին ընդգրկել էր կյանքը անեզր:
ԵՎ ոգու ափերին նստած՝ նա նայում էր հայացքով պայծառ-
ԵՎ որսում էր երգեր ու խոհեր, եւ տեսնում էր չքնաղ երազներ…  
 
 
«Յոյս» թիւ 221
10 Օգոստոս 2016
 

    One Response to Թումանյանի «Տիեզերական խոհերը»

    1. Սևան
      2016/09/25 at 3:24 AM

      Հետաքրքիր և շահաւէտ ուսումնասիրութիւն է: Գրիչդ դալար պրն Ստեփանեան:

    Leave a Reply to Սևան Cancel reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *