Հարցազրոյց «Փարւիզ» ֆիլմի դերասան Լեւոն Հաֆթվանի հետ

  
 
Այս օրերին Իրանում էկրան է բարձրացւած  եւ լաւ ընդունելութեան է արժանացել իրանցի երիտասարդ կինոռեժիսոր` Մաջիդ Բարզեգարի Փարւիզ ֆիլմը, որի գլխաւոր դերը կատարում է իրանահայ կանադայաբնակ դերասան եւ թարտրոնի բեմադրիչ Լեւոն Հաֆթվան Խանգեալդեանը: Այս առիթով հարցազրոյցի հրաւիրեցինք Լեւոնին եւ Յոյսի գրասենեակում նրա հետ երկար զրուցեցինք Իրանի եւ Կանադայի հայկական միջավայրում իր թատերական աշխատանքների, Տորոնտոյում անգլիացի դերասանների հետ իր բեմադրողական փորձառութեան եւ վերջին տարիներին իրանական ֆիլմերում իր դերասանական ներկայութեան մասին:
Ռոբերթ Սաֆարեան
 
 
Սկսենք սկզբից: Որտեղ ե՞ս ծնւել, մանկութիւնդ եւ պատանեկութիւնդ ինչպէ՞ս է անցել եւ ի վերջոյ ինչպէ՞ս ես քաշւել թատրոնի եւ կինոյի ասպարէզ:
Ծնւել եմ 1966 թւականի մարտին Թեհրանում, Հեշմաթիէ թաղամասում: Շուտով դառնալու եմ 49 տարեկան: Տարրականը սովորել եմ Սահակեան դպրոցում, իսկ միջնակարգը Խառազմի ու Ֆիրուզ Բահրամ դպրոցներում: Հայրս թէ‘ բանաստեղծութիւն էր գրում, որոնք երբեմն էլ ուղարկում էր Հայաստանի թերթերին կամ Ռադիո Երեւան եւ թէ‘ ջութակով էր հետաքրքրւած, ուրեմն ես էլ բնականաբար հետաքրքրւել եմ արւեստով: Հինգերորդ էի, երբ առաջին անգամ Լորիկ Մինասեանը մի թատրոն բեմադրեց մեր դպրոցում: Առաջին անգամն էր թատրոն էի տեսնում: Հրապուրւեցի եւ յաջորդ տարի ուսուցիչներին դիմեցի, որ մենք էլ ուզում ենք թատրոն բեմադրել: Հանգուցեալ պարոն Միշա Հայրապետեանը հրաւիրւեց մեր դպրոցում թատերախումբ կազմելու  եւ  1974-ի ապրիլի 24-ին Սահակեան դպրոցի մեր թատերախումբը եղեռնի մասին մի բեմադրութիւն պատրաստեց, որ Արարատում էլ բեմադրւեց: Ուղեցոյցի շրջանի առաջին դասարանն էի: Դա առաջին անգամն էր, որ բեմ բարձրացայ:
Նոյն օրերին արդէն համարեա Իրանի յեղափոխութիւնը սկսել էր եւ երկրում տիրում էր եռուզեռ: Միութիւններ հրապարակ եկան: Մեր թաղամասում էլ կազմւեց «Էրեբունի» միութիւնը, որ նաեւ թատրոնի խումբ ունէր եւ մայրերի օրւայ, աշխատաւորների օրւայ եւ այլ առիթներով բեմադրութիւններ ունէինք: Ես համակրում էի «Հայ մշակութային կազմակերպութեան» ձախակողմեան կամ ինչպէս ժամանակին յայտնի էր Սուրէնականներին, որի շրջանակում բեմադրութիւններ ունեցանք:
Երկրի վիճակը մի քիչ հանդարտւելուց յետոյ սկսեցի ասմունքել: Արարատի տարեկան մրցութիւններում երեք տարի առաջին հանդիսացայ: Սեւակ էի արտասանում, նաեւ Չարենց: Յետոյ ընկերներով թատերախումբ կազմեցինք եւ «Փոնթիլան» ներկայացրեցինք:  Միառժամանակ «Սանահին» միութիւնում թատրոնով էինք զբաղւում եւ այսպէս, երբ միջնակարգն աւարտեցի («Ֆիրուզ Բահրամ»-ում  մաթեմատիկա էի սովորում ) ընդունւեցի Թեհրան համալսարանի գեղարւեստից ֆակուլտետի  թատրոնի բաժանմունքը: Հայրս թէեւ, ինչպէս ասացի, արւեստասէր մարդ էր, բայց ասում էր «թատրոնը հաց ու ջուր չի լինի» եւ սպասում էր բժիշկ կամ ինժեներ դառնայի. նոյնիսկ մի երկու ամիս հետս չէր խօսում: Այսպիսով թատրոնը լրջացաւ. շուրջ վեց տարի համալսարան էի գնում: Միաժամանակ «Սաքօ»  գրախանութում աշխատում էի: Պարոն Սաքոն հիւանդութեան պատճառով Ամերիկա էր գնացել եւ գործնականում ես էի վարում խանութի աշխատանքը: 1980-ին աւարտեցի համալսարանը  Մոհամադ Չարմշիրի «Ձի» (Ասբ) թատերգութիւնը բեմադրելով ու դերակատարելով:
Նոյն շրջանում Լուսանա Յովհաննիսեանը նոր էր Ֆրանսիայից վերադարձել եւ թատերախումբ էր կազմել հայ կաթողիկէ եկեցու հանգուցեալ վարդապետ Թոսունեանի աշխատանքների շրջանակում: Հիմնականում փորձառական թատրոն էր. մի երկու բան պատրաստեցինք. մէկը Գէորգ Դարֆու «Սիաւոշ եւ Սուդաբէ»-ն էր, միւսը «Մի խանգարէք, որ լսեմ» էր կոչւում եւ որի հիմնական գաղափարը Լուսանան վերցրել էր Արբի Յովհաննիսեանի մի գործից, որ ապագայում նաեւ վերարտադրւեց  «Ինչպէս մօրս գոգնոցը …» ֆիլմի ձեւով: 1991-ին հէնց այս ներկայացումներով հրաւիրւեցինք Հայաստան: Դեռ անկախութիւնը չէր հռչակւել: Ես որպէս լաւագոյն դերասան մրցանակ շահեցի: Հայաստանում անձնագիրս գողացան եւ ես չկարողացայ վերադառնալ Իրան եւ իմ կամքից անկախ սկսեցի 19- ամեայ տարագրութեան շրջանը, որի մասին այլ տեղեր պատմել եմ …
 
Եւ այսպէս մնացիր արտասահմանում: Քանի՞ տարի տեւեց այս պատահական աքսորը:
Մինչեւ այսօր: Մի քանի տարի ապրեցի Մոսկւայում, ուր նաեւ սովորեցի ռուսական թատրոնի ակադեմիայի  բեմադրական ճիւղում, աշխատեցի Ուկրայինայի պարսակակ դեսպանատը որպէս մշակութային հարցերում խորհըրդատու, ապրեցի Դանիայում եւ ի վերջոյ 1995 թւականից հաստատւեցի Կանադայում:
Դէ, սկզբում ապրուստս հայթայթելու համար զբաղւեցի զանազան աշխատանքներով, եւ դրանց կողքին հայ ու պարսիկ համայնքներում փոքր թատերական աշխատանքներ էլ անում էի: Սակայն 2003 թւականից որոշեցի բացի թատերկան ու արւեստի աշխատանքից, ուրիշ աշխատանքով  չզբաղւեմ: Սկսեցի անգլերէնով բեմադրութիւններ անել: Դրա կողքին, ի հարկէ, հայերէնով եւ պարսկերէնով էլ ներկայացումներ ունեցել եմ, որոնց մանրամասները  կը տրամադրեմ ձեզ: Լեւոն Շանթի «Ճամբուն վրան» եմ բեմադրել: Կանադայում հիմա աւելի շատ որպէս բեմադրիչ ու պրոդիւսեր եմ աշխատում, քան դերասան:
 
Անգլիացի դերասանների հետ աշխատելը դժւա՞ր չէր:
Ինչու չէ: Սկզբում Չեխով բեմադրեցի, յետոյ Սարոյեան: Նախ, պիտի ասեմ, որ համայնքային թատերական աշխատանքը , թէ‘ պարսակական եւ թէ‘ հայկական, յայտնի պատճառներով այնքան լուրջ աշխատանք չի կարող լինել: Պիտի աշխատես մարդկանց հետ, որ հետաքրքրւում են թատրոնով, բայց իրենց աշխատանքը ուրիշ բան է, շաբաթը միայն մէկ-երկու անգամ կարող են գալ փորձի: Յետոյ համայնքային բեմադըրութիւնը ամենաշատը մի երկու գիշեր է բեմադրւում եւ նիւթապէս այնպիսի եկամուտ չի բերում, որ  հնարաւոր լինի խմբի անդամներին   նիւթապէս ապոհովել: Էս էլ ասեմ, որ ես անգլերէնով դերակատարութիւն չեմ  ունեցել: Որպէս բեմադրիչ եւ դերասանների հետ հաղորդակցւելու համար, բաւականին անգլերէն գիտէի: 2003-ին առաջին անգլերէն բեմադրութիւնս եմ արել, այսինքն արդէն իսկ վեց-եօթ տարի անգլիական միջավայրում ապրել էի:
Յետոյ բեմադրած գործերս էլ աւելի դասական գարծեր են եղել: Օրինակ` Չեխովը ես ռուսերէնով եւ պարսկերէնով էլ կարդացել էի: Դա էլ օգնում էր: 
Մինչեւ 2010 թւականը Կանադայում կայուն բնակութեան իրաւունք դեռ չունէի, եւ դա էլ դժւարացնում էր բեմադրութիւններիս համար հարկաւոր բիւջէն ապահովել: Հիմա այդ առումով վիճակս աւելի լաւ է եւ աւելի հեշտութեամբ եմ կարող ձեռք բերել պետական նպաստներ:
 
Իսկ ինչպէ՞ս  նորից երեւան եկար Թեհրանում:
Ես աշխատում էի միջազգային թատրոնի փառատօների, այս թւում իրանական փառատօների հետ որպէս խորհրդատու: Հէնց այդ կապակցութեամբ էլ 2010 թւականին հրաւիրւեցի Իրան եւ 19 տարի հեռութիւնից յետոյ վերադարձայ ծննդավայրս` Թեհրան: Կարծեմ այն ժամանակւանից 11-րդ անգամն է, որ ես գտնւում եմ Թեհրանում:
Թեհրանում մի երկու ֆիլմերում դերակատարութեան առաջարկներ եղան: Ընդունեցի: Դըրանցից առաջինը Մոհամադ Շիրւանիի «Ճարպեր դողացնող»  (լարզանանդէյէ չարբի ) լայնամետրաժ ֆիլմն էր, որն Իրանում դեռեւս չի ցուցադրւել, սակայն միջազգային փառատօներում բարձր է գնահատւել, այդ թւում Ռոտերդամում առաջին մրցանակ է շահել եւ Սանդանսում է ցուցադրւել: Մի ամիս անց հրաւիրւեցի Մաջիդ Բարզեգարի «Փարւիզ» ֆիլմի գլխաւոր դերը կատարելու: «Փարւիզ»-ը Իրանում բարեբախտաբար արդէն էկրանի վրայ է եւ լաւ ընդառաջւել է յատկապէս երիտասարդների կողմից: Անցեալ տարի ես էլ այս ֆիլմի գլխաւոր դերը կատարելու համար Դաքայի միջազգային փառատօնում մրցանակ շահեցի:
Այս երկու ֆիլմերի յաջողութիւնները պատճառ են դարձել, որ նոր առաջարկներ էլ լինեն ֆիլմերում խաղալու համար: Ամիր Սաղաֆիի «Մարդը, որ ձի դարձաւ» ֆիլմի մէջ երկրորդ դեր եմ կատարել: Ֆիլմը ցուցադրւեց այս տարւայ Ֆաջր կինոփառատօնում: Վերջերս  դերակատարել եմ Ամիր-Շահաբ Ռազաւեանի «Մոխ-րագոյն մարդկանց գողութիւնը» ֆիլմում: Կոմեդիա է, եւ հաւանական է հէնց գալիք գարնանը էկրան բարձրանայ: Հետաքրքիր փորձ էր, քանի որ հակառակ առաջին երեք ֆիլմերի, աւելի հանրամատչելի կինոյի տեսակ է: Ես էլ ցանկանում էի ինձ փորձել նաեւ կոմեդիայում եւ որպէս դերասան չսահմանափակւեմ շատ նեղ լուրջ քլիշէում:
 
հիմա մէկ երկու հարց այդ ֆիլմերի եւ դրանց ռեժիսորների մասին:
Նախ Շիրւանին եւ լարզանանդէյէ Չարբին:
Շիրւանին արւեստագէտ է, մի տեսակ խենթութիւն կայ մէջը: Այդ առումով իր հետ աշխատելը ինձ համար հետաքրքիր էր: Առաջին կինոյի գործն էր ինձ համար, եւ ինձ թւում էր նրա գործը մի իմաստով թատերական էլ էր, քանի որ իմպրովիզացիա  կար նրա գործելակերպում: Որպէս անձնաւորութիւն դժւար էր հետը աշխատելը: Յարգում եմ նրան որպէս արւեստագէտ, գժութիւններ ունի, որ երբեմն ստացւում է, երբեմն էլ չի ստացւում:
Դերի մասին ասեմ, որ այն, ինչ մեր առաջին հանդիպման ժամանակ ինձ պատմեց, եւ այն, ինչ վերջնական ֆիլմում ստեղծւել է, եթէ ոչ 180, առնւազն 120 աստիճան տարբեր են:
 
Իսկ «Փարւի՞զ»-ը:
Դա լրիւ տարբեր աշխատանք էր: Կար յստակ սցենար, որի վրայ երկար տարիներ աշախատել էին: Եւ ես լրիւ սցենարը խաղացի: Մէկ բառ չենք փոխել: Վերջում աւելի յաջող ֆիլմ է ստացւել: Սցենարը առաջին անգամ կարդացել եմ նկարահանումներն սկսելուց երկու շաբաթ առաջ: Ուրեմն շատ աշխատանք չեմ կատարել «Փարւիզ»-ի խարակտերը իւրացնելու եւ զարգացնելու համար: Սցենարը, դիալոգների ոճը յատկապէս, սիրեցի : Բարզեգարը իմանում էր ինչ էր ուզում անել, կարողանում էինք իրար լեզու հասկանալ եւ ֆիլմը ծրագրւած 30 օրւանից աւելի շուտ, 23 օրում աւարտւեց:
Դերասանի համար ծանր ֆիլմ էր, քանի որ ամբողջ ֆիլմը կենտրոնացած է մի խարակտերի վրայ:
«Փարւիզ»-ի կերպարը այն իմաստով էլ ինձ համար հետա-քըրքիր էր, որ Բարզեգարը չէր ուզում սեւ կամ սպիտակ անհատականութիւն ստեղծել:  Կարողանում ես այդ մարդուն սիրել, թէեւ ահաւոր քայլերի է գնում իր կեանքում:
Հետաքրքիր է, որ 20-30 տարեկան երիտասարդներն են աւելի հրապուրւած Փարւիզով եւ կարծես, թէ Փարւիզի բողոքը աւելի նրանց վիճակին է համապատասխանում:
 
Հիմա ապրում ես Տորոնտոյում: Տորոնտոն ցուրտ քաղաք է, չէ՞: Դժւար չէ՞ համակերպւելը:
Այդքան էլ ցուրտ չէ: Յատկապէս, եթէ ինձ նման Մոսկւայից գնացած լինես: Ունի չորս եղանակ: Բայց ի հարկէ ձմեռը աւելի երկար է: Համակերպւելը դժւար չէ:
 
Հասարակական միջավայրի հետ համակերպւե՞լն ինչ: Եթէ հնարաւորութիւն լինի, կը գերադասէիր որտե՞ղ ապրել. Տորոնտոյում, թէ՞ Թեհրանում:
Տես, աշխատանքի եւ գնահատւելու առումով, Իրանի պայմաններն աւելի լաւ են: Մի քանի օր առաջ ընկերներով սրճարան  էինք գնացել եւ վերջում սրճարանի տէրն ինձ ճանաչելով որպէս «Փարւիզ»-ի դերակատար, փող չվերցրեց, մեզ իր հիւրը համարեց: Այդպէս բան Կանադայում չի լինի: Պարսկերէնով աւելի հանգիստ եմ հաղորդակցւում: Ընկերներիս  շատերը դեժ այստեղ են: Աշխատանքի առիթներ դեռեւս այստեղ աւելի շատ են:
Բայց Կանադայում աւելի կայուն եկամուտ եւ դրութիւն ունեմ եւ այդ առումով աւելի գերադասելի է:Աւելի լաւ կարող ես ծրագըրել, թէ ինչ գործ ես ուզում անել ու երբ ես ուզում անել:
Մշակութապէս եւ հասարակական առումով, արւեստը Իրանում աւելի սուր հարցերի հետ գործ ունի, աւելի աշխոյժ է եւ աւելի եռուզեռ կայ: Էնտեղ աւելի խաղաղ լինելով շատ խնդիրներ չկան: Եւ գուցէ հէնց այդ պատճառով արւեստը աւելի խոր մարդկային խնդիրներ է շօշափում: Այստեղ աւելի առօրեայ հասարակական խնդիրներում է դերակատար:
Գալով հարցիդ, դժւարանում եմ ասել, հիմա ո՞ր երկրում ապրել կը գերադասէի:
 
Հիմա վերադառնալու՞  ես Տորոնտօ, թէ՞ դեռ Թեհրանում գործեր ունես անելու:
Շահաբ Ռազաւեանի ֆիլմը նոր է աւարտւել, բայց ես դեռ մնում եմ Թեհրանում, քանի որ նախապատրաստում ենք եղեռնի 100-ամեակի առիթով պարսկերէնով մի թատրոն բեմադրել: Դա Ղեւոնդ Մելոյեանի պիեսն է, որը գրւել է1920 թւականին: Տեքստը հայերէնից թարգմանել եմ պարսկերէնի եւ հիմա համեմատում ենք բուն գրութեան հետ, որը ֆրանսերէն է: Եթէ ամէն բան լաւ ընթանայ, յոյս ունեմ, որ ապրիլին Թեհրանի թատերասրահներից մէկում բեմադրւի:
 
Որպէս մէկը, որ ապրել ու աշխատել ես թէ‘ հայկական միջավայրում, թէ‘ պարսկական, ապրել ես Կանադայում երկար տարիներ, նաեւ Մոսկւայում, Ուկրայինայում, Դանիայում, եւ հիմա հայոց ցեղասպանութեան մասին թատրոն ես ուզում բեմադրել, քեզ վերջապէս ի՞նչ ես համարում: Հա՞յ, իրանցի՞, կանադացի՞, թէ՞ ինչ:
Ես այդ մասին յաճախ մտածում եմ: Այսօր սա եմ ես. Իրանցի հայ եմ, որ տարիներ է ապրում է Կանադայում: Բայց Իրանցի եմ առաջին հերթին, թէ‘ անձնագրով եւ թէ‘ հոգեբանութեամբ, հայկական մշակութային ժառանգութիւն ունեմ, որը տարբեր է միւս երկըրներում ապրող հայերից, որովհետեւ ֆիլտեր է եղել իրանական մթնոլորտում եւ մշակոյթում ապրելով: Նոյնիսկ մեր հայերէնը իր իւրայատուկ նւագն ունի: Ուրեմն իրանցի հայ եմ, ապրում եմ Կանադայում: Կանադացի չեմ, քանի որ մանկութիւնս եւ երիտասարդութիւնս չի անցել Կանադայում: Կեանքիս գիտակից տարիների կէսից աւելին Քանադայում եմ ապրել, բայց մանկութեան եւ երիտասարդութեան տարիներին մարդ շատ աւելի է ազդւում ամէն բանից: Բայց կանադացի էլ եմ, որովհետեւ այդ երկիրը շատ յատուկ մշակութային կերպար չունի, երիտասարդ երկիր է, տարեկան 250 հազար նոր գաղթական է մտնում երկիր: Երեւի ֆրանսիացին կերպար ունի, չինացին կերպար ունի, բայց կանադացին չունի, եւ այդ իմաստով ես էլ կանադացի եմ:
 
Մտահոգւած չե՞ս, որ քո դերերը քեզ առաջարկւել է քո խոշոր ֆիզիկական կազմւածքի համար, եւ դա կարող է քեզ սահմանափակել:
Հետաքրիր է, որ «Փարւիզ»-ը չէր գրւել անպայման խոշոր ֆիզիկայի տէր մարդու համար: Առաջին հերթին միտքն այն է եղել, որ Փարւիզ Փարասթուին խաղայ այդ դերը: Երկրորդ ընտրութիւնը Բաբաք Քարիմին է եղել: Բայց էդ անհատականութիւնը այս խոշորութեան հետ ձուլւեց: Եւ ես այս ֆիլմի համար գնահատւել եմ իմ դերասանական կարողութիւնների համար:
Երկրորդ՝ ես լուրջ որոշել եմ նիհարել: Անկախ քո ասած մտահոգութիւնից: Միւս կողմից, այնքան էլ մտահոգւած չեմ նոր առաջարկներով: Այս չորս ֆիլմը հերիք էր: Ես պատրաստ եմ էլ ուրիշ ֆիլմ չխաղալ: «Փարւիզ»-ը մի անմոռանալի կերպար է, եւ ենթադրենք, եթէ ուզեն ասել տաս տարի յետոյ Իրանի սինեմայի տասը յիշատակելի խարակտերները անւանեն, Ղէյսարի, Համունի ու այլնի կողքին, մէկն էլ փարւիզն է լինելու:
 
 
«Յոյս» թիւ 190
4 Ապրիլ 2015
 

    Tags: , ,

    Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *