Ինչպէս Լոնդոնում դարձայ Իրանահայ

 
ԱՏՈՄ ՍԱՊԱՆՉԵԱՆ
 
 
Հակասական է, բայց նաեւ միաժամանակ բնական, որ այլ տեղից ես կարողանում աւելի ճիշտ տեսնել քեզ, քո հասարակական ինքնութիւնը, որը պարունակում է այնպիսի մասնիկներ, որ երբեւէ չէիր նկատելու, եթէ չթողնէիր բնակատեղիդ, ծննդավայրդ, հասարակական միջավայրդ, որտեղ զարգացել ես եւ  ձեւաւորւել է ինքնութիւնդ բնականաբար: Նոյնն է պատահել արւեստագէտ, վիդէոգրաֆեր Ատոմ Սապոնչեանին, երբ նա Թեհրանից տեղափոխւել է Լոնդոն: Երեսունից աւելի տարիներ այդ քաղաքում ապրելուց յետոյ, նա այժմ յետադարձ հայեացք է ձգում իր անցկացրած փորձառութեան վրայ:
 
Գուցէ այն, ինչ որ յաւակնում եմ պարադոքս թւայ, բայց ես Բրիտանիա ապրելու տարիներին, բառիս բուն իմաստով դարձայ իրանահայ: Վստահ եմ, բայց դրանով հանդերձ, որ մինչ այժմ շուրջ 30 տարի է, ինչ բնակւում եմ Լոնդոնում, եթէ նոյնիսկ շարունակեմ ապրել այնտեղ, բրիտանահայը աւելի շատ կը լինի անւանապէս կոչում, քան ես իրապէս զգում եմ: Այլ խօսքվ, ես հոգեպէս չեմ հաստատւել այն երկրում, որ հանգիստ կերպով ինձ բրիտանահայ կոչեմ: Գիտեմ նաեւ ու անմիջապէս աւելացնեմ, որ իմ որոշ իւրայատկութիւնները իրենց հերթին արգելք են եղել շփւելու ու մերւելու անգլիախօս մեծամասնութեան հետ: Գուցէ հակառակ դէպքում աւելի հաստատւած զգայի ինձ այնտեղ: Բայց իմ բուն խօսքս պատկանելութեան մասին այն է,  որ իմ դիտումները ցոյց են տալիս, թէ նոյնիսկ տնտեսական եւ մշակութային տեսակէտից աւելի ամուր հաստատւածները եւ աւելի հին անցեալ ունեցողներն էլ այս պատկանելութեան զգացմունքն այնտեղի նկատմամբ չունեն:
Հիմա մի քիչ աշխատեմ բացատրել, թէ ինչու ինձ նման մէկը այս պատկանելութիւնը բնական ձեւով գտել է Իրանի նկատմամբ, որը երբէք նոյն չափով չի գտնելու իր նոր հիւրընկալ երկրում:
Ես էլ որպէս ուսանող Բրիտանիա մեկնելուց շուրջ 30 տարի առաջ, իրանահայերի մեծամասնութեան նման կեանքս սահմանափակւում էր համայնքի մէջ: Իրանահայերը որպէս կրօնական եւ ազգային փոքրամասնութիւն կղզիացած կեանք են վարել ու վարում Իրանում: Մեր մէջ տիրող եւ տրւող գաղափարախօսութիւնը իմ պատանեկան ու երիտասարդական տարիներում այն է եղել, որ մենք հայերս ժամանակաւոր հիւր ենք Իրանում: Մենք պիտի սպասենք ու ջանանանք Հայաստանի ազատագրման եւ անկախութեան համար, որից յետոյ համայն աշխարհի հայերը հաւաքւեն ու միասնական ջանքերով կառուցեն մեր իսկական հայրենիքը:
Այս գաղափարախօսութեան համաձայն, իրանահայ համայնքից դուրս Իրանի հասարակական, քաղաքական եւ մշակոյթային կեանքի մէջ գործունէութիւն ծաւալելը համարւում էր ազգային նկարագրից ու շահերից հեռանալ: Այս քայլը համարւում էր ձուլւել եւ կոչւում էր «Սպիտակ ջարդ»:
Պատմութեան ընթացքը այնպէս եղաւ, որ Սովետական Միւթիւնը շուրջ 20 տարի առաջ միանգամից փլուզւեց եւ այդպիսով   Հայաստանը անկախացաւ: Մի շարք գաղափարականներ, որոնց նկատմամբ ես իրապէս մեծ յարգանք ունեմ, ներգաղթեցին Հայաստան եւ թեւ ու թիկունք եղան այն դժւարին եւ տանջալի տարիներին: Բայց իրականութիւնն այն է, որ իրանահայութեան կարեւոր մասը շարունակեց իր արտագաղթը դէպի Արեւմուտք եւ մանաւանդ դէպի յայտնի Գլենդէլ, որն սկսել էր Իրանում Իսլամական յեղափոխութիւնից յետոյ: Այս ոչինչ: Հայաստանում տնտեսական կացութեան բերումով սկսեց մի մեծ արտագաղթ, որը շարունկւում է մինչեւ հիմա: Այն մտային ամրոցը, որ աշխարհի հայութիւնը պիտի համախմբւի Հայաստանում, յօդս ցնդեց: Ասած պարսիկները՝ ինչ էին ուզում եւ ինչ եղաւ:
Այս նախաբանից յետոյ թողէք կենտրոնանանք բառերի իմաստի վրայ: Տեսնենք իրանահայը իր ընդհանուր գծերի մէջ ինչ է նշանակում: Կարծում եմ մեր մեծամասնութեան ըմբռնումը այս բառից այն է, որ իրանահայերը մի խումբ հայեր են, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով գտնւում են Իրանում: Բայց այս մօտեցման մէջ հակում կայ դէպի այն, որ այս պատմա-հասարակական համատեքստում մշակոյթային եւ քաղաքական հետեւանքները շատ կարեւորութիւն չգտնեն չխախտելու համար հայ լինելու կորիզը:
Բայց ինչ է իմ ըմբռնումը այս բառից, որը ծնւել եւ մեծացել է մի հայկական ընտանիքում` Իրանում: Բնականաբար նրա մայրենի լեզուն հայերէնն է: Պարսկերէն լեզուն ԶԼՄ-ների լեզուն է, որ յաճախ լսում է տան մէջ: Կամաց-կամաց տարրական դպրոցից եւ աւելի արագօրէն սկսում է նրա շփումը «հիւրընկալ» հասարակութեան հետ աւելի գործածելով պարսկերէն լեզուն, եւ գտնում է առօրեայ գործածութիւն ու աւելի կարեւորութիւն է ստանում: Այս ընթացքը աւելի է շեշտաւորւում, երբ նա  սկսում է յաճախել համալսարան կամ աշխատանքի բերումով մտնում է լայն հասարակութեան մէջ: Ու եթէ գոյութիւն չունենան գաղափարական արգելքները, բնական է, որ նա սկսելու է ուշադրութիւն դարձնել «հիւրընկալ» հասարակութեան քաղաքական եւ մշակութային խըն-դիրներին:
Այս վերջինը ինձ հետ պատահեց Լոնդոնում, երբ  գործիս բերումով (video production and Audio-visual services) կանոնաւոր ու յաճախակի կերպով սկսեցի ներկայ գտնւել պարսկական մշակութային ու գեղարւեստական միջոցառումներին, որ նոյնպէս նման մշակութային կղզիացած կեանք եմ ունեցել: Բրիտանիայում այս սահմանափակումները կոտրւեցին եւ ես ասես նոր յայտնաբերեցի, որ ինչ նրբութիւններ ու խորիմաստութիւններ կան իրանական մշակոյթի, գեղարւեստի, երաժշտութեան եւ պարսկերէն գրականութեան ու բանաստեղծութեան մէջ: (Դեռ խնդրում եմ նկատի առնէք, որ Իրանական սփիւռքի ձեռնարկների մակարդակը չի հասնի երկրի ներսի գործերի մակարդակին:) Այս իրականութեան ըմբռնումն իմ մէջ ստեղծէք մի ափսոսանք, որ ինչու այսքան ուշ եմ գիտակցում:
Այստեղ էր, որ մեր կղզիացած կեանքը եւ թողէք պարզօրէն ասեմ, որ մեր գերադասելը պատճառ է դառնում, որ մենք մեզ զրկենք մեր «հիւրընկալ» ժողովուրդի մշակութային գանձերից ու արժանիքներից:
Բայց գուցէ աւելի կարեւորն ու հետաքրքիրն այն էր, որ ես գործնականում հասայ այն եզրակացութեան, որ իմ իրանցի եւ հայ լինելու մէջ որեւէ առարկայական եւ ուժեղ հակասութիւն գոյութիւն չունի: Այսինքն իմ «երկմշակութային» լինելը պատճառ չի լինում, որ ես հեռանամ ու մոռանամ իմ հայկական արմատները: Օրինակի համար, ամէն անգամ, երբ ես գնում եմ Հայաստան, իրապէս «ինձ իմ տանն եմ զգում» եւ աւելի եմ խորանում հայկական ազգային գիտակցութեան մէջ եւ է‘լ աւելի եմ հաճոյք ստանում հայերէն լեզւի մէջ զարգանալու համար: Այս դրական «բազմամշակութայնութիւն»-ը որտեղից է բխում:
Սա գալիս է այն բանից, որ մենք իրանահայերս առնւազը 400 տարի անցեալ ունենք այս երկրում, եթէ հաշւի չառնենք  Ատըրպատականի բնիկ հայերին, որ դարեր շարունակ ներկայութիւն են եղել Իրանի սահմանների մէջ: Այս երկար անցեալը դարերի ընթացքում ստեղծել է օրգանական եւ իրական կերպով այն պարարտ հողը, որի հիման վրայ կարող ենք թէ‘ լաւ պարսկերէն խօսել(շատ էլ կարեւոր չէ, թէ մեզանից շատերը հայի առոգանութեամբ են խօսում,սա «բազմամըշակոյթ» հասարակութեան երեւոյթներից է) եւ թէ‘ լաւատեղեակ լինենք այս երկրի խնդիրներին ու նաեւ պատկանելութիւն զգանք նրա հանդէպ: Բայց ես այն համոզմունքին եմ, որ մեր մէջ տիրող ու տրւող գաղափարախօսութիւնը մեզ շատերիս զգուշացրել է մեր «հիւրընկալ» հասարակութեանը մերձենալուց եւ նրա հետ մերւելուց, պատճառաբանելով, որ սա առաջին քայլերն են սպիտակ ջարդի ենթարկւելու:
Ես, իհարկէ, այն համոզմումն ունեմ, որ ոչ բոլոր հասարակութիւնները, մանաւանդ Արեւմըտեան զարգացած երկրները, ներկայացնում են «Բազմամշակութային» յաջողած նմուշներ: Միւս եւ վերջին մասում կը կենտրոնանամ այս խնդրի վրայ, աշխատելով բացատրել դրա պատճառները:
Հիմա եզրափակեմ այս մասը: Մեր կղզիացած կեանքը Իրանում, որը հիմնւած էր հայրենասիրութեան վրայ(օդային ամրոցներ) եւ թոյլ չէր տալիս շփումներն ընդլայնել տեղացի ժողովրդի հետ(եւ ոչ խոր ու բազմակողմանի տեղեկութիւնների վրայ)  պատճառ էր դառնում գործնականում, որ մի որոշ ընթացք գերակշռի մեր կեանքի վրայ: Արեւմտեան եւ մանաւանդ Ամերիկայի մշակոյթը իր հզօր ԶԼՄ-ներով ազդեցիկ ներկայութիւնը ունեն մեր կեանքում: Ես լաւ յիշում եմ, որ իմ պատանեկան շրջանում էլ ընկերներիցս շատերը յեղափոխութիւնից առաջ փափագում էին չւել եւ հաստատւել Ամերիկայում: Թողէք անկեղծօրէն ասեմ, որ մեր դասարանի մեծամասնութիւնն էլ որեւէ հետաքրքրութիւն ցոյց չէր տալիս հայերէն լեզւի, գրականութեան եւ Հայոց պատմութեան նկատմամբ:
Այսպէս մի ենթագիտակցական աշխարհով ու գործնական գաղափարախօսութեամբ շատ բնական է, որ իրանահայերի մեծամասնութիւնը իրեն հեռու զգայ Իրանից եւ եթէ մտածում է արտագաղթել, անհամեմատելիօրէն գերադասելով Ամերիկան ու Գըլենդէլը, քան թէ Հայաստանը, մանաւանդ, որ Ամերիկան social security տեսակէտից էլ շարժառիթներ է ստեղծում:
Ի՞նչ է սպասում մեզ արտագաղթից յետոյ:
Այն, ինչ որ ասելու եմ այստեղ, գուցէ, ասած անգլիայցիները՝ քաղաքականօրէն ճիշտ չլինի: Թէպէտ ես «Բազմամշակութայնութիւն»-ը իրանահայերի դէպքում դրական մի երեւոյթ եմ համարում: Բայց պիտի ասեմ, որ այն, ինչ-որ ներկայացւում է հիմա որպէս «Բազմամշակութայնութիւն», Արեւմտեան զարգացած հասարակութիւնների մէջ դրական երեւոյթ չեմ համարում: Պատճառը հետեւեալներն են.
Եթէ Իրանի նման երկրներում «Բազմամշակութայնութիւն»-ը ձեւակերպւել է օրգանական եւ մի երկարատեւ ընթացքում ընդգըրկելով մօտիկ ժողովուրդներ, որ քիչ թէ շատ ծանօթ են միմեանց մշակոյթներին եւ կարող են հաղորդակցել իրար հետ, վերջին տասնամեակներում Արեւմտեան երկրներում կոչւած բազմամշակութայնութիւնը գերակշիռ կերպով զուրկ է այս յատկութիւններից: Աշխարհիս շատ հեռու երկրամասերից եւ շատ անծանօթ մշակոյթներից ու լեզուներից գրեթէ մեծ թւով գաղթականներ կամ ապաստանութիւն փնտրողներ գալիս ու միանգամայն տեղադըրւում են Արեւմտեան հասարականութիւնների մէջ առանց այն, որ կարողանան հաղորդակցւել բնիկների հետ, որովհետեւ շատ հեռու են իրարից:
Այս դրութիւնը մի պարարտ հող է ստեղծում մի հասարակ երեւոյթի համար, որը կոչւում է getoisation: Նման դէպքում այս գաղթական համայնքների գոնէ առաջին սերունդը չի կարող յոյս ունենալ հասարակական ու մշակութային «Անթեգրասիոն»-ի մասին:
Ամփոփ ձեւով ասած, այս գաղթական հոսանքների շարունակութիւնը դէպի Արեւմուտք այն պայմաններում, որ շատ պարզ ու յստակ չէ գաղթական ընդունող երկրների կառավարութիւնների քաղաքականութիւնը այս խընդ-րում, առիթ է տալիս զարգանալու եւ շեշտաւորելու եկւորներին ընդդէմ շարժումները գրեթէ բոլոր Արեւմտեան Եւոպայի երկրներում:
Պարզ է, որ հայերի պարագային այս դրութիւնը որոշ կրօնական եւ մշակութային նմանութիւնների ու մօտիկութիւնների բերումով մի քիչ տարբեր է: Հայերի առաջին սերունդն էլ կարող է մտածել է որոշ աստիճանի լեզւական եւ հասարակական «Անթեգրացիայի» մասին եւ ձգտել այս ուղղութեամբ: Բայց պիտի ընդունենք, որ այս հակատեղաբնիկ զգացմունքները այնքան ուժեղացել են, որ ընդգրկում են նաեւ հայ գաղթականներին: Անմիջապէս աւելացնեմ, որ Գլենդէլի նման քաղաքներում վիճակը այս իմաստով տարբեր է, որովհետև իրանահայերի հոծ բազմութիւն այդ քաղաքում որոշ չափով համարւում է «բնիկ հիւրընկալ»: Բայց ուրիշ դիտանկիւնից նայելով Գլենդէլը կարող է մի լաւ օրինակ համարւի «getoisation»-ից: Հայերն այնտեղում իրապէս մի կղզիացած կեանք են ապրում, որը որոշ չափով իրենց ապրելակերպի շարունակութիւնն է Իրանում: Այս առաջին սերունդի վերաբերեալ:
Բայց երկրորդ գաղթական սերունդը ապրելով ու տեսնելով իրենց ծնողների վիճակը շատ ուժգին հակում ու ցանկութիւն է ցուցաբերում դէպի «Անթեգրացիոն» եւ նոյնիսկ ազգային ձուլում:
Ի հարկէ բացառութիւններ էլ կան, որ իրենց տեղը չգտնելով հասարակութեան մէջ, նոյնիսկ այն դէպքում, երբ այնտեղ ծնւած էլ լինեն, քաշւում են դէպի ծայրայեղական քաղաքականութիւններ բնիկների հանդէպ: Բայց անցնելով սրանցից, նոր սերնդի ջախջախիչ մեծամասնութիւնը մասամբ որոշ իմաստով որպէս հակազդեցութիւն ծնողների եւ սերընդի կղզիացման ու  պահպանողականութեան, արագօրէն հեռանում են իրենց արմատներից: Այսպիսով Արեւմուտքում գաղթական ընտանիքների մէջ սերունդների տարածութիւնը աւելի շատ է լինում: Եւ թողէք ասեմ, որ այս երեւոյթը եւ սերունդների միջեւ լայն տարածութիւնը սաստիկ խորթութիւն եւ անապահովութիւն է ստեղծում հէնց գաղթականների ընտանիքներում:
Այս խառնիճաղանջ դրութիւնը ինձ մղում է հասնելու այս եզրափակութեան, որ այն ցանկանալի չէ եւ չի բերում մարդուս կեանքի մէջ մշակութային զարգացում եւ հոգեկան բաւարարութիւն:
Ինձ համար, թեպէտ դրսում երկար տարիներ ապրելը արժէքաւոր դասեր է ունեցել, բայց գերադասելի է ապրել իմ ծննդավայրում ու ձեւակերպւածս երկրում: Ես շատ եմ փափագում, որ իմ հերթին կարողանամ նպաստել ստեղծելու այնպիսի պայմաններ իմ համայնքիս մէջ, որ որոշ չափով կասեցնի արտագաղթը կամ գոնէ նրա ուղղութիւնը փոխել դէպի Հայաստան, (ի հարկէ գաղթը որոշնորի համար էլ բերում է  դրական փոփոխութիւններ): Թողէք խօսքիս վերջին մասում բերել երկու կարճ նախադասութիւն, որ կարդացել եմ նախ մի գրքում, ապա լսել եմ մի գաղթական իրանահայ  բանաստեղծից:
Վերջում կուզեմ հետեւեալ կերպով եզրակացնել: Գերմանացիները երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին օրերին, երբ իրենց երկիրը ցրիւ էր եկել, ասում էին, որ գիտենք ուրիշ երկրներում կեանքը շատ աւելի լաւ է, բայց գերմանացի ենք ու Գերմանիայում: Եւ այսպէս Գերմանիան փիւնիկի պէս աւերակների միջից վերակենդանացաւ գերմանացիների աշխատասիրութեան շնորհիւ: Սա է նշանակում իրական զարգացում եւ ոչ ֆիզիկապէս մի զարգացած երկրում գտնւելը:
Բայց այն իրանցի բանաստեղծըն ինձ ասաց, որ երբ մարդ գտնւում ու աշխատում է իր երկրում եւ կոչ է անում համայն մարդկութեանը, այդ դէպքում է իր խօսքը լսելի  դառնում եւ ոչ թէ, երբ որպէս գաղթական գտնւում է մշակոյթային աղջամուղջներիմի երկրում:
 
 
«Յոյս» թիւ 188
21 Փետրւար 2015
 

    Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *