Որքան հիշում եմ՝ դպրոց

 
ԱԶԱՏ ՄԱԹՅԱՆ
 
 
Եղբայս սովորում էր Քուշեշ-Դավթյան դպրոցի վեցերորդ դասարանում, ինչը այդ օրերին ընդհանրապես ավարտական դասարան էր համարվում: Դե՛, պարզ է, ես էլ առանց այլևայլության որոշել էի, որ դպրոց եմ գնում և, ոչ ավել, ոչ պակաս վեցերորդ եմ:
Երբ եղբայրս տանը չէր լինում, վերցնում էի նրա կաշվե, իմ հասակի համար բավականին մեծ  ու բավականին դատարկ պայուսակը,  գնում նստում էի Նշանի գառաժի դատարկ ավտոտնակներից մեկի մեջ ու բարձր-բարձր խոսելով  «դաս  էի սովորում»: Ավտոտնակի մենությունը վախենալի էր, բայց դիմանում էի, մինչև դասս ավարտվեր: Այս խաղը ես, իհարկե, խաղում էի գաղտնի, դա գուցե նրանից էր, որ երբ մեծերի անխուսափ հարցին պատասխանում էի,  այո՛, դպրոց գնում եմ և վեցերորդ եմ, նրանք բոլորն էլ չգիտես ինչու բարձրաձայն ծիծաղում էին: Միայն մի անգամ իմ բազմաթիվ քեռիներիցս մեկը՝ նույնինքը, ոչ միայն չծիծաղեց իմ պատասխանի վրա, այլ բավականին լուրջ ու միանգամայն ժպտուն հայացքով իր գրասեղանի վրայից վերցրեց մի մատիտ և ասաց. «Կեցցես, էս մատիտն էլ քեզ, որ դասերդ լավ սովորես», իսկ այդ մատիտը սովորական մատիտ չէր, այլ մի հրաշալի իր, որի կեսը կարմիր էր, մյուս կեսը կապույտ, հետևաբար՝ մեկ ծայրը կարմիր էր գրում, մյուսը կապույտ: Այդ մատիտը իմ վեցերորդ լինելու փաստը վավերցնող վկայականի պես մի բան էր ինձ համար:
Առանձին իրեր, հավատացե՛ք, մոգական ազդեցություն կարող են ունենալ մարդու, հատկապես մանկան վրա: Մոգական ազդեցություն կարող են ունենալ առանձին, թեկուզ աննշան թվացող դեպքեր, մարդիկ, սրանց կողմից , թեկուզ պատահականորեն արտաբերված առանձին բառեր կամ խոսքեր, որոնք կարող են մեխվել ձեր ուղեղում, դառնալ կյանքի ուղենիշ, օգնել կամ խանգարել ձեզ ձեր կյանքի խորդուբորդ ճանապարհին, կերտել կամ ավերել ձեր կյանքը… Իսկ երբ մտածում ես, թե մարդկանց, դեպքերի, խոսքերի ու իրերի անկանխատեսելի ինչպիսի հորձանուտի միջով ես անցնելու, մինչև այսպես կամ այնպես մարդ դառնալդ, այսինքն պատահականությունների դեմ զինվելդ, գուցե և պատահական զենքերով:
 
ԻՄ ԱՌԱՋԻՆ ԴԱՍԱԳԻՐՔԸ
Ահվազում մենք իջևանեցինք մայրական տատիս՝ Եղիսա մամենենց տանը, ավելի ճիշտ փուլ եկանք նրանց գլխին: Եղիսա մամենցս տանը ապրում էին հինգ քեռիներիցս երեքը և էլի երեք մորաքույրներիցս մեկը: Այսօր , երբ գրում եմ այս տողերը, այնքան էլ պարզ չեմ հիշում, թե ինչպես էինք մենք տաս հոգով տեղավորվում մամոնցս երկու փոքրիկ սենյակներում: Հիշում եմ միայն, որ մեր ապրանքը երկու-երեք օր դիզված մնաց փողոցում մինչև տան տերը՝ Պարոն Համբարձը, համաձայնեց, որ այն փոխադրեն տան ընդարձակ բակի մի անկյունը: Ապրանքը այնտեղ էլ մնաց, չգիտեմ ինչքան ժամանակ, մինչև հայրս բնակարան վարձեց և մենք տեղավորվեցինք մեր նոր տանը:
Իսկ մինչ այդ, դպրոցական քեռիս որոշեց, որ ես դպրոց պիտի գնամ: Տանը առարկող չեղավ, և հակառակ իմ ծննդյան բարդ պրոցեսին, այստեղ ամեն ինչ կատարվեց իմ երևակայածից շատ ավելի պարզ: Առավոտյան նա ինձ իր հետ տարավ ցեխե կարճ պատերով շրջափակված մի մեծ բակ, որի մի անկյունում  միահարկ ինչ որ շինություններ կային և «անունս գրեց»: Ես նույնիսկ այդ անուն գրելու արարողությունը չտեսա, պարզապես մտա դպրոց կոչված ընդարձակ բակը, քեռիս մոտեցավ սև, մաքուր կոստյումով, սև ալիքավոր մազերով, գեղեցիկ, բայց կարճահասակ մի մարդու, ինչ որ բաներ ասաց և ինձ կարգադրեցին կանգնել երեք շարքերից մեկում: Երեք շարքերն էլ մտան մի ընդարձակ սրահ: Մեզ տեղավորեցին երեք կանաչագույն սեղանների շուրջ դրված նստարանների վրա, որոնք, ինչպես հետո իմացա, պինգ-պոնգի սեղաններ էին, և սկսվեց իմ դպրոցական կյանքը: Երեք սեղանների շուրջը պտտվում էր մի ուսուցչուհի, որը մինչ այդ իմ տեսած կանացից ամենագեղեցիկն էր, իսկ երբ անցնում էր իմ կողքով ու մանավանդ կռանում ինձ վրա, եղունգներս ու ձեռքերիս մաքրությունը ստուգելու, նարանից անուշ հոտ էր գալիս: Երբեմն սրահ էր մտնում նաև սև կոստյումով մարդը՝ պարոն Հարութը, որը ոչ այլ ոք էր, քան անվանի դերասան Թունի Ամատունին, օրիորդի հետ ինչ որ խոսքեր էր փոխանակում, մի պտույտ էր անում սեղանների շուրջը և դուրս գնում: Օրիորդը մեզ երգեր և ոտանավորներ էր սովորեցնում, որոնցում ես առանձին դժվարություն չունեի, դժվարը ձեռքի աշխատանքներն էին՝ լուցկիներով ինչ որ բաներ սարքելը, գույնզգույն թղթերը կտրատելով հյուսվածքներ անելը ու մանավանդ կանացի նորաձևության ժուռնալներից սիրունիկ աղջիկներ մկրատելով մի այլ տետրակի մեջ սոսնձելը: Մկրատը ես ձախով էի բռնում, իսկ ժուռնալից տանջանքով հանած իմ աղջիկները ոլորվում էին ու այլանդակվում: Սոսինձը կպչում էր մատերիս, կամ մլոզվում էր տետրակի թղթին, իսկ ամենավատն այն էր, որ ես ոչ իմ անձնական տետրակն ունեի, ոչ մկրատն ու սոսինձը, դրանք ինձ տրամադրում էր օրիորդը, մի անգամ նույնիսկ պարոն Հարութը տողաշարով խփեց ձեռքերիս ուրիշի սոսինձը անխնա գործածելուս և տետրակը  փճացնելուս համար: Մեզ նաև կարդալ ու գրել էին սովորեցնում, ես դասագիրք էլ չունեի, նայում էի կողքիս նստող աշակերտի գրքին ու տեղի վրա անգիր էի անում դասը մեր սովորած երգերի ու ոտանավորների պես: Մի օր էլ պարոն Հարութը մի դասագիրք էր տվել քեռուս, դա ամբողջովին նոր դասգիրք էր, վարդագույն կազմով, կազմի վրա մի սյունազարդ շինություն էր դեպի կամարակապ մուտքը տանող լայն աստիճաններով, դպրոց պիտի լիներ, բայց ամենևին նման չէր մեր դպրոցին, ավելի շուտ հեքիաթային դղյակ էր թվում, թեև այդ ժամանակ ես հեքիաթային ու դղյակ բառերն էլ չգիտեի: Գրքի կազմից նայում էին երկու մարդկային գլուխ, որոնք նույնպես նմանը նման չէին իմ շրջապատի մադկանց: Նրանցից մեկը բեղերով էր ու փոքրիկ մորուքով մանր ու անուշ ժպտում էր, իսկ մյուսը գեղեցիկ գլխով, մաքուր սափրված երիտասարդ էր: Կազմի վրա այլ անհասկանալի բաներ էլ էին նկարված ու թեև հետագա տարիներին բոլոր դսարանների համար կազմված դասագրքերի վրա նուն նկարն էր, բայց ոչ մի ուսուցիչ անհրաժեշտ չգտավ այդ ոչ այնքան որակյալ նկարի խորհուրդը աշակերտների պարզելու: Չգիտեմ մյուս աշակերտներերն ինչպես, բայց ինձ վրա նկարները միշտ էլ մոգական ազդեցություն են ունեցել, ովքե՞ր են այդ մարդիկ, ինչու՞ էր նրանց կտրված գլուխները դրվել այդ հսկա շենքի աստիճանների վրա: Բայց միայն կազմով չէր որ գերում էր ու կախարդում, այդ գիրք կոչված առարկան տեղն ու տեղը կախարդանք էր. թղթի ճերմակ մաքրությունը, տառերի տարօրինակ ձևերն ու մանավանդ թանաքի անծանոթ բուրմունքը հարբեցնում էին ինձ և ես խենթանում էի այն մտքից, որ դա, այդ վայրկյանին ինձ համար աշխարհի ամենաբաղձալի առարկան, իմը պիտի լիներ: Քեռիս գիրքը դրեց իր պայուսակի մեջ, ականջ չտալով  այն իմ ձեռքով տուն բերելու աղաչանքին: Երեկոյան հայրս տուն վերադարձավ հավանաբար աշխատանք փնտրելուց հոգնած ու ջղայնացած, Քեռիս գիրքը հանեց պայուսակից և մեկնեց նրան, բացատրեց, որ պարնն է տվել, որ ես պիտի գիրք ունենամ: «Հալա փող չունենք, ասաց հայրս, պարոնին ասա, երբ փող կունենանք, կառնենք»: Գիրքը վերադարձավ քեռուս պայուսակը, ես շարունակեցի Մեսրոպյան այբուբենը սերտել այլոց գրքերով. «Ա մեծատառ, ա փոքրատառ, ա, ա, ա»: Որոշ ժամանակ անց դպրոցի հոգաբարձությ ունը որոշենց ինձ, որպես լավ սովորողի, անվճար  դասգիրք նվիրել, այժմ էլ իրեն զգացնել տվեց դպրոցական պայուսակի պակասը: Ես գիրքս ու տետրակս դպրոց էի տանում նպարեղենի թղթե տոպրակի մեջ, ինչը ծիծաղի առարկա էր դարձնում ինձ մյուս աշակերտների աչքին: Չունենալն այնքան անտանելի չէ, որքան չունենալուց ամաչելն է անտանելի: Ես կարծես մեղավոր էի, որ պայուսակ չունեմ, իսկ ավելի ամոթաբերն այն էր, որ ես պայուսակ բառն անգամ չգիտեի, և պարուսակ էի արտասանում, ինչը ավելի էր գրգռում մաքուր հագնված և կաշվե պայուսակներով զինված Հերոսի ու Զավենի չարամտությունը: Պայուսակի հարցը փորձեցին յուրովի լուծել մայրս ու կար անող մորաքույրս: Նրանք խելք-խելքի տված կտրատեցին հորս զինվորական կտորից հնամաշ շապիկը, որը նա դեռ երկար ժամանակ կարող էր հագնել, և կարեցին մի երկարավուն քսակ, դրան միացրին մի բանտիկ ու կախեցին իմ ուսին: Պայուսակի վրա երևացող երբեմնի շապիկի կոճակի ծակերը մատնում կարգին պատոհաս դարձան իմ գլխին և ինչքան էլ փորձեցի դպրոց մտնելիս թաքցնել այն իմ երես առած դասընկերներից, նրանք նկատեցին սկսեցին քաշքշել իմ շապիկե պայուսակը և ծիծաղել ինձ վրա:
Այս բոլոր սպառնալիքների դեմ պաշտպանվելու, և նույնիսկ հակահարձակման անցնելու իմ միակ միջոցը իմ դասագիրքն էր ու իմ սովորած ոտանավորները: Ես անհամբեր էի էջերը մեկը մյուսի հետևից կուլ տալով դասարանից առաջ անցնելու: Անկեղծ ասած, որոշ տառեր ու բառեր այնքան էլ դուրեկան չէին հնչում: Ձ մեծատառ, ձ փոքրատառ, սրանց արտագրելն էլ էր դժվար: Ֆ մեծատառ, ֆ փոքրատառ, ֆուրգոն, ֆայտոն: Այս ֆուրգոնի ու ֆայտոնի նկարներն էլ թեև դրված էին էջի սկզբում, դրանք ճանաչելը դժվար էր,թե բառերն էին անծանոթ ու խորթ, ու թեև ես Թեհրանում թե ֆուրգոն էի նստել, թե ֆայտոն, բայց նրանք այլ անուններ ունեին. Մեկը կառք էր կամ դորոշկա, իսկ մյուսը ՝ գառի: Չէ՛, ոչ ֆուրգոնն էր հայերեն, ոչ էլ ֆայտոնը, այլապես Մեսրոպ Մաշտոցը ֆ տառը հաստատ հորինած կլիներ: Հետագային այս տառի պատճառով դասարանի մեծամասնությունը, այդ թվում նաև տողերիս գրողը, տևաբար գտնվում էինք երաժշտության ուսուցիչ պարոն Վահագնի անխիղճ հարվածների սպառնալիքի ներքո, որովհետև սոլոի բանալին ֆ տառի հետ շփոթում էինք: Է տառը հաճելի էր, որովհետև նրա շնորհիվ Էմիլի էշը մտնում էր Սիսակի արտը, Էմիլը տեսնում ու սրիկայաբար սուս էր անում: «Սիսակ, էշդ արտս ուտում է, արի սրան տար», կանչում էր Էմիլը, բայց Սիսակը էլի լսում էր ու սուս էր անում, հետո Էմիլը կանչում էր. «Է՛շ, է՛շ, Սիսակն է արտս ուտում, արի սրան տար»: Այս բոլոր պատմության մեջ էլ, շատ բան ինձ համար մնում էր մութ ու անհասկանալի, մանավանդ հումորը, ու օրիորդն էլ հարկ չէր համարում որևէ բացատրություն տալ այդ մասին, երևի դասարանի, դասի ու դասագրքի լրջությունը չխախտելու նպատակով, ու մենք դասը կարդում էինք ամենայն լրջությամբ, այնուամենայնիվ էշի ներկայությունը ինքնին մտերմիկ մթնոլորտ էր ստեղծում, այնպես որ տեքստը հեշտությամբ տեղ գտավ իմ ուղեղում ու մնաց այտեղ մինչև այսօր, երբ իմ կարդացած տասնյակ ու հարյուր հազարավոր էջերից գրեթե ոչինչ չի մացել այտեղ: Ո տառի տակ կարդում էինք.
 
Կար մի մորի,
Կարմիր մորի,
Մի՛ պոկի, կորի:
 
Թե ի՞նչ էր մորին, ես չգիտեի, գրքի ճապաղված պատկերն  էլ օգնել չէր կարող, որովհետև, ոչ մորի տեսել էի, ոչ էլ մանավանդ կերել, բնականաբար չէի կարող հասկանալ նաև, թե որտե՞ղ կար այդ միակ մորին, որն անպայման կարմիր էր և ո՞վ էր ուզում այն պոկել, և թե ինչու՞ նա պիտի կորչեր: Օրիորդն էլ (մեզ մոտ հիմա էլ ուսուցչուհուն օրիորդ են ասում, ուսուցչին ՝պարոն) ոչ հարկ էր համարում ինքը պարզաբանել այս խրթին հարցերը, և ոչ էլ աշակերտներից հարցնել՝ գիտեի՞ն արդյոք, իրենց կարդացածի իմաստը: Մոտավորապես այդպիսին է եղել իմ բոլոր հայոց լեզվի ուսուցիչների դասավանդման մեթոդիկան՝ կարդացնել աշակերտին և թողնել, նա ինքը կռահի կարդացածի իմաստը: Դա, պիտի խոստովանել, որ տառաճանաչության մակարդակում հանճարեղ մեթոդ էր, այն մի կողմից աշակերտի ուշադրությունը կենտրոնացնում էր լեզվի ֆիզիկզկան կողմի, այսինքն տառերի վրա, իսկ մյուս կողմից խթանում էր նրա երևակայությունը , իսկ թե ո՞ր համալսարանում էին մեր պարոններն ու օրիորդները սովորել այդ մեթոդները, ինձ համար անհայտ է մինչև այսօր:
Իր անհեթեթությամբ հանճարեղ էին նաև տեքստերը: Վերը բերվածը, օրինակ, արտա-սանական (առձայնույթի և բաղաձայնույթի) մի վառ օրինակ էր՝ կարմիր մորի, մի պոկի, կորի: կամ այս մեկը, առաջին դասագրքում էր, թե երկրորդ, չեմ հիշում
 
Ձկնիկ, լող տուր, լող արա,
Դրսի որսը թող արա,
Իջիր ջրի հատակը
Մինչև անցնի վտանգը:
 
Ինձ չլսեց ձկնիկը,
Ինձ չլսեց բկլիկը,
Հոպ, կուլ տվեց նա որդը,
Կարթը մնաց կոկորդը:
 
Ոչինչ, որ ես ոչ մի գաղափար չունեի ձկնորսության, նրա տեխնոլոգիայի և տեխնիկայի մասին. չգիտեի կարթ, դրսի որս, բառերի իմաստը, հետևաբար չէի կարող կռահել նույնիսկ, թե ինչ կարող էր անել այդտեղ որդը, ինչ կապ ունեին իրար հետ ձկնիկն ու բկլիկը և վերջապես նրանցից ո՞ր մեկը ի՞նչ կուլ տվեց, հաճելի էր շուտասելուկի նման կրկնել այդ բոլորը, որպես հնարովի մի բլբլոց:
Կարևորն այն էր, որ ես իմ տեղեկացվածության ամբոծջ պակասով, շնոհիվ միայն իմ սահուն բլբլոցի հենց առաջին տարեվերջի հանդեսին թե բեմ բարձրացա արտասանելով.
 
Հոպ, կուլ տվեց նա որդը
Կարթը մնաց կոկորդը
 
և թե որպես հույժ առաջադեմ աշակերտ պարգևատրվեցի մի ամբողջ արկղ գրենական պիտույքներով:
 
Շուտով պարզվեց սակայն, որ սա դեռ իմ իսկական դպրոցը չէ…
 
 
«Յոյս» թիւ 185
10 Յունւար 2015
 

    Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *