Երգիծանք, թե՞ հերոսապատում Չարենցի «երկիր Նաիրի» վէպի մասին

ԱԶԱՏ ՄԱԹԵԱՆ

Ութսուն տարի է անցնում «Երկիր Նաիրի» վեպի հրատարակությունից եւ դեռ հայ միտքը չարչարվում է այս հարցի վրա. կատակերգությո՞ւն է «Երկիր Նաիրի»-ն թե՞ ողբերգություն: Երգիծա՞նք, թե՞ հերոսապատում: Եվ, հիրավի, ինչքան դժվար է հաշտվել այն իրողության հետ, որ Չարենցը կարող էր Չարախնդալ ազգային մեծագույն պարտության վրա, նույնքան դժվար,մեր կարծիքով, իզուր եւ անհնար է այս վեպը փորձել «սրբագրել»: Ինքը հեղինակը վեպի երկրորդ հրատարակության առաջաբանում, ընդունելով, նորից մեր կարծիքով՝ ձեւականորեն, որ վեպի մեջ կան սխալներ, հրաժարվում է շտկումներից, գտնելով, որ «Կուզիկի մեջքը գերեզմանը միայն կշտկի»:
Ուստի, այս վեճը համարելով անտեղի, համոզված ենք, որ այո՛, Չարենցը կարող էր գրել իր վեպը անպես, ինչպես գրեց, եւ որ դա առաջին եւ վերջին անգամը չէր, որ նա միեւնույն իրողությանը նայում էր երկու հակադիր տեսանկյունից, ցուցաբերելով համապատասխան վերաբերմունք եւ կիրառելով համապատասխան ոճ:
Եվ, վերջին հաշվով, գեղարվեստական գրականության մեջ հենց ոճն է բնորոշում գրվածքի տեսակը, եւ ոչ թե նյութը: Իսկ որ «Երկիր Նաիրի»-ն գրված է սատիրական ոճով: Դա անվիճելի է եւ պնդել հակառակը՝ ծիծաղելի:
Ազգային մեծ ողբերգության արձագանքներն են. «Կապուտաչյա Հայրենիք»-ը (1915), «Վահագն»-ը եւ «Դանթեական առասպել»-ը (1916), «Ազգային երազ»-ը (1918), «Մահվան տեսիլ»-ը (1920), եւ ինչպես տեսնում ենք, դրանցից յուրաքանչյուրը նույն թեմային վերաբերվում է յուրովի: Դրանցից «Վահագն»-ը եւ «Ազգային երազ»-ը գրված են հենց երգիծական եւ դառը հեգնանքի, ոճով:
Չի կարելի նաեւ համաձայնել այն կարծիքի հետ, որ եթե Չարենցը իր վեպը գրեր «Գիրք Ճանապարհի»-ի շրջանին, ապա նա այլ մոտեցում կունենար ազգային ողբերգության նկատմամբ, քանզի նույն «Գիրք ճանապարհի»-ն իր «Պատմության քառուղիներով» եւ «Մահվան տեսիլ» պոեմներով, ո՛չ միայն նման հույս չի ներշնչում, այլ ընդհակառակը առավել անզիջող կերպով շեշտում է Չարենցի բացասական վերաբերմունքը հայ ազատագրական պայքարի եւ ընդհանրապես հայոց պատմության իդեալականացման միտումներին:
Այս տեսակետից ամբողջությամբ կեղծ է մանավանդ Վահան Նավասարդյանի փորձը «Գիրք Ճանապարհի»-ի եւ մանավանդ «Մահվան Տեսիլ» պոեմի մեջ տեսնել դաշնակցությանը փառաբանող ծածկագրություն: Իսկ «Դաշնակցականներին» (1929) վերնագրով բանաստեղծությունը, որ նման մտածողները աշխատում են շրջանցել, բացահայտ պարսավագիր է նույն կուսակցության հասցեին:
Այս բոլորով հանդերձ, անվիճելի է նաեւ այն, որ Չարենցյան ժխտումների վրա առկա է ժամանակի կնիքը: Իր ոխերիմ հակառակորդների կողմից անվերջ ու անզիջում կերպով, որպես բուրժուական նացիոնալիստական անցյալի մնացուկ, հալածվող Չարենցը կարող էր եւ չափազանցությունների գնալ, հակառակը ապացուցելու համար: Մյուս կողմից, որ իր բազմադեմ ու բարդ խառնվածքով նա կարող էր ազգային հարցի մեջ եւս ընթանալ ներքին պայքարի տառապագին ճանապարհով, նորից կասկած չի հարուցում:
Ասվածի մասին է վկայում հենց «Երկիր Նայիրի» վեպի ավարտը, երբ գրողը փաստորեն մարտիրոսացնում է իր ծաղր ու ծանակի ենթարկած ղեկավարներին՝ (Մազութի Համո, Վառոդյան, Սերգեյ կասպարիչ): Նրանք, ինչպես ասում է գրողը, մինչեւ վերջին վայրկյանը մնում են բերդում եւ ձերբակալվելով կախաղան են հանվում քաղաքի հրապարակում:
Սեփական անձի զոհաբերումը բոլոր դեպքերում համարվում է հերոսություն, թեեւ կարելի է հստակորեն տարբերել զոհին եւ հերոսին: Չարենցը Մազութի Համոյին նույնիսկ նմանեցնում է Քրիստոսին: Նըրա կրծքին եւս կախվում է տախտակ, որի վրա գրված է Մ.Հ.Ա.Ն: Ըստ գրողի, այս չորս տառերը պիտի կարդալ Մազութի Համո, Արքա Նաիրի, սակայն դրանք կարող են նաեւ կարդացվել Միացյալ Հայաստան, Անկախ Նաիրի: Այլ խոսքով կախաղան է հանված «Ազգային երազը», եւ հատկապես դաշնակցության ազգային ծրագիրը:
Ահա հենց այս կախաղան հանված երազի դագաղն է, որ վեպի երկրորդ մասի սկզբում գավառացի վարժապետ-Չարենցը տանում է թաղելու «որպես նվիրական, սիրելի մի մեռել… որովհետեւ… Այո՛-թաղել է հարկավոր բոլոր մեռելներին, որքան էլ նրանք սիրելի եւ հարազատ լինեն. չէ՞ որ, միեւնույն է, հակառակ դեպքում կքայքայվեն նոքա՝ զազրելի եւ ախտաբույր, այնպես որ անգամ սիրահարը կզզվի պաշտելի աճյունից»:(164)
Այս փոխաբերության մեջ Չարենցը դաժան իրատեսությամբ է վերաբերվում հենց իր փայփայած երազի նկատմամբ, որի իրականացման համար ինքը եւս զինվորագրվեց հայ կամավորական շարժմանը, թեկուզ մի կարճ ժամանակաշրջան:
Ծաղրելով Կարս քաղաքի բնակիչներին եւ գործիչներին Չարենցը ծաղրում էր հենց իրեն, եւ ինքնաժխտումի այս արարքին դիմեց նա բազմաթիվ այլ պարագաներում: Ծիծաղը վերջին հաշվով դիմադըրական հզոր մեխանիզմ է եւ Չարենցը նրան դիմում է հենց որպես այդպիսին: «Սեփական տառապանքների վրա արցունք թափելը կնշանակե թե արյուն չունինք թափելու» ասել է Հակոբ Պարոնյանը: «Երկիր Նաիրի»-ն սեփական պարտության ցավից ու ամոթից ազատագրվելու դեղատոմս է, որ բանաստեղծը գրել է եւ իրեն եւ իր ժողովրդին ապրելու նոր հույսով լիցքավորելու եւ այնքան կորուստների գնով ժառանգած մի բուռ հողի վրա իր՛ կյանքը կառուցելու նպատակով:
«Երկիր Նաիրի»-ն հակահերոս վեպ է, որ սակայն ավարտվում է մարտիրոսությամբ, սակայն պատմություն կերտել հավակնող մարդու համար միայն մեռնելը բավական չէ, նույն այս գաղափարն է դրված   նաեւ  «Գիրք  ճանապարի»    ժողովածուի «Մահվան տեսիլ» պոեմում:
Այնուամենայնիվ «Երկիր Նաիրի»-ն ունի նաեւ իր հերոսական-ողբերգական տարբերակը: Դա 1920-ին գրված «Մահվան տեսիլ» բանաստեղծությունն է (Չարենցը իր վեպը սկսել է գրել 1921-ին):
«Մահվան տեսիլ»-ը բանաստեղծություն է կարոտի, չկատարված խոստման եւ ինքնազոհաբերման մասին:
 
Որպես լքված թավջութակի ձգված մի լար
 
Դողում է սիրտս կարոտով մի ահարկու:
 
 
Բանաստեղծության այս առաջին տողերը ուղղակի հիշեցնում են վեպի առաջաբանի սկիզբը,
 
 
«Վաղուց, վաղուց մտորում է իմ մեջ մի անհուն ցանկություն: Վաղուց ելք է փնտրում կուտակված մի կարոտ:
 
 
Հետեւում է չկատարված խոստման եւ կախաղանի պատկերը:
 
 
Որպես բախտիս մութ քամահրանքը, կամ որպես
 
Մի հին խոստում, որ անկատար, դրժած թողի-
 
Կախաղանի փայտերն ահա քաղաքի մեջ
 
Կանգնել են սեգ ու սպասում են կախվողի:
 
 
Վեպի առաջաբանի մեջ կարդում ենք,
 
 
«Ինչպես վաղուց տրված մի խոստում, կամ ինչպես ժամանակին չվճարված պարտամուրհակ-ծանրանում է սրտիս, անողոք-ուտում է սիրտս»:
 
Քաղաքի մեջ կանգնած կախաղանը եւս վեպի մեջ կրկնվում է այն տարբերությամբ, որ բանաստեղծության մեջ ինքը ես-ն է գնում դեպի կախաղանը, ինքնազոհաբերման գնով կերտելու Նայիրի երկրի ապագան:
 
 
Թող ո՛չ մի զոհ չպահանջվի ինձանից բացի,
 
Ուրիշ ոտքեր կախաղանին թող մոտ չգան.
 
Եվ թող տեսնեն ի՛մ աչքերի մեջ կախվածի,
 
Իմ բորբ երկիր լուսապսակ քո ապագան:
 
 
Զոհվողի համար «եղերական ու անբասիր» մակաբերումները նույնպես քրիստոնեական երանգ են տալիս ողբերգական պատկերին:
Բանաստեղծության մեջ առկա է նաեւ անպատասխան մնացած հարցերի եւ ինքնապախարակման տրամադրություն.
 
 
Եւ արդյոք ո՞վ է երազել այսքան դաժան
 
Ու լուսավոր առավոտները իմ հոգու,
 
Ո՞վ դարձրեց մի անկրակ իրիկնաժամ
 
Ու գորշ պարան, ու երկնուղեշ փայտեր երկու:
 
Գուցե այդ ես եմ, որ սրտով իմ լուսնահար
 
Ո՛չ մի կրակ հեռուներից ձեզ չբերի,
 
Ու ցանկացա, որ չօրհներգե ո՛չ մի քնար
 
Լուսապսակ պայծառ գալիքը Նայիրի…
 
 
Թեեւ այս կասկածն ու ինքնախարազանումը մնում են մութ ու անբացատրելի, բայց ամբողջ բանաստեղծության մեջ իշխում է պարտության եւ խոստումնազանց լինելու սրտմտանքը:
«Մահվան տեսիլ»-ի խաչյալը ունի մեղքի զգացում, նա վերջին հաշվով իրեն համարում է կատարված ողբերգության պատասխանատու: «Գուցե այդ ես եմ…» խոսքերը հիշեցնում են Հուդային վերջին ընթրիքի ժամանակ: Բայց թե ո՞րն է նրա մեղքը, ինչո՞ւ պիտի նա չցանկանար օրհներգել պայծառ գալիքը Նաիրիի, մնում է անորոշ: Պարզ չէ նաեւ թե ո՞վ է կախաղանի փայտերը քաղաքի մեջ կանգնեցնողը, մանավանդ, որ խոսողը ինքն է ցանկանում կախվել, ասես քրիոտոսաբար իր վրա վերցնելով այլոց մեղքերը:
 
Սրանով կախվելու ցանկությունը ավելի շուտ անձնասպանություն է, քան անձնազոհություն:
 
Նույնն է նաեւ Մազութի Համոյի եւ ընկերների պարագան: Նրանք ձերբակալվում են բերդում, իրենց մազերը փետելիս: Թշնամի թուրքերը նրանց հետ վերաբերվում են հարգանքով, իբրեւ թե հարգելով ռազմագերիների իրավունքները, իսկ ավելի ուշ նրանց հանձնում են «թափթփուկ հորդաների» ձեռքը, որոնք եւ կախում են նրանց: Ոչ մի դիմադրություն, ոչ մի հերոսություն, հակառակ «Մահվան տեսիլ»-ի, ոչ մի վեհացման ու վսեմացման շեշտ, այլ միայն անփառունակ եւ հուսահատական ինքնասպանություն:
 
Վերոհիշյալից ելնելով անվարան կարելի է ասել, որ «Մահվան տեսիլ» բանաստեղծությունը եւ «Երկիր Նաիրի»-ն նույն իրողության գրական տարբեր կերպավորումներն են, որով եւ նույնանում են երկու գործերի մեջ կախաղան հանվածները: Այդ երկու գրվածքները իրենց գրության թվականով նաեւ ժամանակակից են, թեեւ բանաստեղծությունը գրվել է մեկ շնչով, մինչդեռ վեպը գրվել է 2-3 տարվա ընթացքում: Բայց երկու դեպքում էլ գրողը շեշտում է, որ դրանք գրելու, «ուղեղային մորմոքից» եւ «սրտի հիվանդությունից» ձերբազատվելու պահանջը նրան տանջել է վաղուց, շատ վաղուց:
 
Կարելի է, ուրեմն, համաձայնել գրականության մեջ արտահայտված այն մտքի հետ, որ Մազութի Համոն եւ «Մահվան տեսիլ»-ի ես-ը ունեն ընդհանրություններ եւ նրանց երկուսի մեջ էլ ներկա է ինքը Չարենցը, բայց դրանով «Երկիր Նաիրի»-ն ողբերգություն կամ դիւցազներգություն չի դառնա, մինչդեռ «Մահվան տեսիլ»-ի անմխիթար կարոտով դեպի կառափնարան գնացող երգիչը կարող է նաեւ ծիծաղելի լինել իր ինքնահերոսացման հավակնության մեջ, իբրեւ թե միայն եւ միայն իր խաչելությամբ ամեն բան կկարգավորվի եւ կշողա պայծառ ապագան: Հենց այս աղետաբեր ռոմանտիզմի դեմ է գրված «Երկիր Նաիրի»-ն:
 
Ու եթե վեպի մեջ ներկա է ինքը Չարենցը, ապա, նախ որպես սեփական ողբերգության վրա սադայելաբար քրքջացող հեղինակ եւ ապա, որպես «Մոսկովներում փչացած» Կարո Դարայան: Այս «քամի կուլ տվող» կամ «քամի թռցնող» երիտասարդը, ինչպես նրան բնութագրում են պատկառելի նաիրցիները, վեպում հանդես է գալիս միայն մի անգան, եւ համարձակվում է կասկածի տակ առնել Մազութի Համոյի քաղաքական հեռատեսությունը, բայց ծեծով եւ վերջում տեռորով հեռացվում է ասպարեզից, հնչեցնելով միայն մեկ նախադասություն. «Ժողովրդին չի կարելի խափել»:
 
Չարենցը խուսափում է, ի հարկե, Դարայանին եւս հերոսացնելու գայթակղությունից, ինչպես, հակառակ կոմունիստ ընկերների եւ հատկապես Աշ. Հովհաննիսյանի հորդորների, խուսափեց ընդդիմությունը ներկայացնող Պր.Մարուքեի եւ Օր.Սաթոյի դերակատարությունը «ուռեցնելուց»: Դրանով կխախտվեր, թե վեպի ոճական ամբողջությունը, եւ թե Չարենցը մեղանչած կլիներ իրականության դեմ, քանի, որ գավառական Կարսի պայմաններում դժվար կլիներ գտնել բոլշեւիկ հերոսներ:
 
Ասացինք, որ սխալ է նաեւ այն տեսակետը, թե Չարենցը, եթե «Երկիր Նաիրի»-ն գրեր կյանքի վերջին տարիներին, ապա վեպը կլիներ այլ, քան եղավ: «Գիրք ճանապարհին» ոչ միայն չի հակասում վեպի տրամաբանությանը, այլ իր հռետորական շնչով լրջացնում եւ խորացնում է նրա ժխտական պաթոսը, այն տարածելով այլեւս ողջ հայոց պատմության վրա:
 
Ազգային ճակատագրի հարցերում բանաստեղծ Չարենցի մոտ չի կարելի, ի հարկե, փնտրել այսպես կոչված, բազմակողմանի գիտականորեն հիմնավորված մի տեսություն: Ընդհակառակը այդ թեման շոշափող գործերը ձեւված են պարզունակ՝ լավ, չարքաշ, ստեղծարար ժողովուրդ եւ թույլ, անգաղափար, ծախված առաջնորդներ սխեմայի վրա: Այլ խոսքով այդ ստեղծագործությունների հիմնական թեման ժողովուրդ-ղեկավարություն փոխհարաբերությունն է, սկզբից մինչեւ իր օրերը: Չարենցը առանց խորանալու պատմական, քաղաքական, թե մշակութաբանական հարցերի վերլուծության մեջ, այնուամենայնիվ ճշմարտացիորեն դնում է բուն ժողովրդից հայկական ղեկավար վերնախավի օտարման՝ «անժողովուրդ արքաների» խնդիրը: Դա ժողովուրդ-ղեկավարություն անքակտելի կապի եւ դրանից բխող ազգային գաղափարախոսության վրա հիմնված պետականության խնդիրն է, որի իրականացմանը մի պահ հավատաց հայ ժողովուրդը, կամ նրա մի որոշ հատվածը, այդ թվում նաեւ ինքը Ե.Չարենցը, եւ որը մահացու հարված ստացավ 1915 թվականին:
 
Ղեկավարություն-ժողովուրդ դաշինքը չի կայացել, որովհետեւ այդ ղեկավարությունը եղել է դրածո, «Օտար խարույկներից հայցել ոգու կրակ»: Եվ ոչ միայն ոգու կրակ, այլեւ թագ ու գավազան:
 
Գուցե սխալ է հայ ժողովրդի դարերի կորուստը բարդել միայն ղեկավարության վրա, բայց այդ դեպքում ո՞վ պիտի վերցնի Անիի վաճառքից մինչեւ արեւմտեան Հայաստանի կորստյան պատասխանատվությունը հայության մէջ եթե ո՛չ ոք, ուրեմն յուրաքանչյուր անպատասխանատու գավառական եւ այսօր արդեն թաղային հեղինակություն կարող է իրեն իշխան հռչակել ժողովրդի անունից, որի արդյունքում նույն անժողովուրդ արքաներն են եւ նույն անգլուխ ու անտեր ժողովուրդը:
 
Չարենցի խնդիրը բոլորովին կուսակցական խնդիր չէ: Նա բազմաթիվ անգամներ իր դժգոհությունն է հայտնել հենց խորհրդային շրջանի ղեկավարներից, նրանց անինքնուրույն եւ ստրկամիտ քաղաքականության համար:
 
Նրա «Գիրք ճանապարհի»-ն միայն անցյալին չէր վերաբերում, այլ դիպչում էր հենց իր ժամանակակից ղեկավարությանը նաեւ, նրանից պահանջելով պատասխանատվություն երկրի ու ժողովրդի ճակատագրի նկատմամբ:
 
Եվ երբ նա իր պատգամն էր ծածկագրում հայ ժողովրդին, նա հաստատ այդ ժողովրդի հավաքականությունից դուրս էր թողնում «տերերի շառաչուն կառքին լծված ողբալի պնակալեզներին»(172) անկախ նրանց զգեցած դիմակից կամ ճոճած դրոշից, ինչպես չվարանեց անգամ ժողովրդական ողորմելիների շարքից անիծյալների շարքը փոխադրել Ձենով Օհանին: Մազութի Համոն Չարենցի տեսակետից Ձենով Օհանի մի տարբերակն է, արդեն ո՝չ թե որպես առասպել, այլ պատմական իրողություն: նա դարերով ամրագրված հայ ղեկավարության հարմարվողական հոգեբանության խորհրդանիշն է, որին ժողովուրդը հակադրել է ծուռ Դավթին:
 
Չարենցի «մեղքը», որն ամեն գնով ուզում են «սրբել» հայ ազգայինները, ազգային պատմությանը քննադատական հայացքով նայելն է: Հայտնի է, որ սեփական պատմության միՖական շրջանի քննադատության վրա է ձեւավորվել եվրոպական նոր քաղաքակրթությունը, մինչդեռ նախնյաց պաշտամունքի վրա հիմնված արեւելյան մշակույթները մեծ դժվարությամբ են հաշտվում կամ բոլորովին չեն հաշտվում նման մտածողության հետ: Ահա հենց այս  տարբերության մեջ էլ պիտի հասկանալ Չարենցի պատմափիլիսոփայությունը: Աբովյանից սկիզբ առած (գուցե եւ ավելի վաղ) քննադատական միտքը դեռեւս իր տիրապետությունը չի հաստատել հայության մեջ եւ Աբովյաններն ու Չարենցները զոհն են ո՛չ այնքան արտաքին բռնատիրության, որքան հայ ազգային պահպանողականության:

«Յոյս» թիւ 166

8 Մարտ 2014

 

    Tags: ,