1915 թւական,Ապրիլ 23-Մայիս 9, Պոլիս

 
Արդէն բոլորին ծանօթ իրականութիւն է, որ 1915 թւականի Ապրիլի 24-ին Պոլսում ձեռբակալւում, աքսորւում եւ մեծամասնաբար Իթթիհադական ոճրագործների միջոցով սպանւում են հարիւրաւոր հայ մտաւորականներ, քաղաքական գործիչներ, բայց նաեւ ոչ այնքան ակտիւ բժիշկներ, վաճառականներ եւ այլն: Այդ օրն են ձեռբակալւում Դանիէլ Վարուժանը, Կոմիտասը: Սակայն երեւի ամէն մարդ չգիտի, որ դրանով հանդերձ դեռ այնքան պարզ չէր հայութեանը սպառնացող վտանգի սարսափելի մասշտաբները: Չէին ձեռբակալւել մի շարք կարեւոր դէմքեր, դրանցից ամենաերեւելին օսմանական պարլամենտի երեսփոխաններ Վարդգէսը եւ Գրիգոր Զոհրաբն էին: Դեռ տպագրւում էին հայերէն թերթերը եւ հաղորդագրութիւններ հրատարակում հայ ազգային գործիչների կառավարական անձանց հետ հանդիպումների մասին:
Հետեւեալ գրութիւնը կարող է մերօրեայ ընթերցողին կենդանի պատկերացում տալ Պոլսահայութեան եւ ընդհանրապէս Օսմանական կայսերութեան առօրեայ կեանքի եւ իրավիճակի մասին: Գրութիւնը քաղւած է Ալբերտ Շարուրեանի «Եղերապատում» աշխատութիւնից, որը կրում է «Զոհրապի եւ Վարդգէսի ձեռբակալութիւնը, աքսորն ու սպանութիւնը վաւերագրերով, Վկայութիւններով եւ մեկնաբանութիւններով»: Աշխատութիւնը ներառւած է «Համազգային հայ կրթական եւ մշակութային միութեան» Աւստրալիայի շրջանի մասնաճիւղի միջոցով հրատարակւած գրքում, որը դժբախտաբար չունի հրատարակութեան թւական:
 
 
ՏԱԳՆԱՊԻ ԵՒ ՍՊԱՍՈՒՄԻ ՕՐերԸ
 
Ալբերտ Շարուրեան
 
 
1915: ԱՊՐԻԼ 23: Ուրբաթ: Ազգային վարչութեան հրաւէրով խորհրդակցական ժողովի էին հաւաքւել հայ ազգայինները,  ի շարս  որոնց նաեւ Օսմանեան խորհրդարանի պատգամաւորներ Գրիգոր Զոհրապը, Վարդգէսը, ծերակուտական Զարեհ Տիլպէրը: Եկել էին մտորելու օրւայ կացութեան շուրջ: Գիտէին, որ ամենուր բրտութեամբ իրականացւում էր տակաւին Փետրւարին արձակւած ռազմական  նախարար Էնւեր փաշայի հրամանը թուրքական բանակում ծառայող հայ զինւորներից զէնքը խլելու ու նրանց ոչնչացնելու վերաբերեալ, գիտէին գաւառներում օր աւուր սաստկացող հայ ազգաբնակչութեան հանդէպ կիրառւող բռնութիւնների ու կամայականութիւնների մասին: Բայց ո‘չ ժողովի մասնակիցները, ո‘չ բացակայ հայ պաշտօնեաները, ո‘չ էլ իսլամ հասարակայնութեան ու մայրաքաղաքում հաւատարմագրւած դիւանագիտական լայն շրջանակները չէին իմանում, որ ընդամէնը մէկ օր յետոյ, գիշերը, կանխաբար կազմւած ցուցակներով կատարւելու էին մտաւորական ու կրօնական գործիչների զանգւածային ձերբակալութիւններ, որով եւ դրւելու էր մեր դարի առաջին ցեղասպանութեան սկիզբը: Տարիներ անց յայտնի էր դառնալու, որ Ապրիլ 24ը սոսկ քստմնելի մի դրւագն էր այն ճիւաղային ծրագրի, որ 1915-ի Փետրւարին պատրաստել էր«Իթ-                 թիհատ վէ թէրաքքի»(«Միութիւն եւ առաջադիմութիւն») կուսակցութեան կենտրոնական կոմիտէն` հայերի բռնագաղթն ու ջարդը իրագործելու նպատակով, ստեղծելով «Երրեակ գործադիր յանձնախումբ»( Բէհաէդդին Շաքիր, Նազըմ բէյ Սելանիկլի, Շիւքրի բէյ) եւ կազմաւորելով «Թէշքիլաթը մահսուսէի»(«Յատուկ կազմակերպութիւն») ելուզակախբերը:
Մինչեւ զարհուրելի գիշերը մնում էր մէկ օր: Իսկ նախօրէին Ղալաթիոյ խորհրդարանում յիշատակւած ժողովն էր:
 
ժողովի ատենագրութիւնից
 
«Վարդգէս էֆ.յայտնեց… թէ` եթէ կառավարութիւնը հրամայել է հայ զինուորների զէնքերն առնել, ապա դա ծնել է անվստահութիւն… Հայերը եթէ զինուած են, ինքզինքնին ջարդերէ ազատ պահելու նպատակաւ է միայն: Հետեւաբար, եզրակացուց, կառավարութեան մօտ դիմում կատարել եւ այս իրողութիւնը պարզել կրնայ օգտակար ըլլայ»:
 
Եւ ապա`
 
«Զոհրապ էֆ… աւելցուց թէ` ինքը համամիտ է Վարդգէս էֆ.ի տեսութեանց: Մեր ըսելիքը, ըսաւ, կառավարութեան ունեցած մեզ աննպաստ մտայնութիւնը փոխել է եւ ո‘չ թէ վիճաբանել… Առաջարկեց բոլոր իրողութիւններն ու փաստերը պատկերացնող յիշատակագիր մը պատրաստել մտերմական ձեւով եւ ստորագրել տալով հայ ծերակուտականներու եւ երեսփոխաններու, ներկայացնել Եպարգոսին(վարչապետին- Ա.Շ.), Շէյխի իւլ Իսլամին(հոգեւոր առաջնորդին-Ա.Շ.), պատերազմական, ներքին եւ դաս. նախարարութեանց. շատ օգտակար նկատեց նաեւ  հայ իթթիհատական մէպուսներու(երեսփոխանների-Ա.Շ.) կողմէ դիմում կատարել իթթիհատի մօտ ու այդ կարեւոր ու զօրաւոր կուսակցութեան ալ միտքը բուժել»:
 
Այս առաջարկը ընդունւում է եւ որոշւում, որ Զոհրապը Տիլպէրի օգնութեամբ պատրաստի յիշատակագիրը:
 
Ապրիլ 24-ի ցերեկը Կ.Պոլսում գերմանական դեսպանատան աշխատակից դոկտոր Մորթմանը, որ իրականացնում էր Հայոց պատրիարքարանի հետ յարաբերութիւնները, Զաւէն Պատրիարքին ու Զոհրապին առաջարկեց «գաւառները հայ-թուրք եւ գերման յանձնաժողովներ ղրկուին բրոբականտ  ընելու եւ Հայ եւ Թուրք տարրերը մտերմացնելու, յորդորելու եւն»: Այս բարի ցանկութիւնը, եթէ իհարկէ գերմանական դիւանագիտութեան հերթական խաղը չէր, այդպէս էլ մնաց ցանկութիւն:
 
Զոհրապի` Ապրիլ 12/25-ի օրագրական գրառումից
 
«Պատահեցաւ, ինչ որ պիտի պատահեր. երեկ գիշեր ոստիկանութիւնը շատ մը ձերբակալութիւններ ըրաւ հայերէն.բոլոր գլխաւոր դաշնակցականները… Յետոյ շատ մը բժիշկներ եւ դեղագործներ(ով գիտէ ինչ պատճառով), յետոյ ամէն նշանակութենէ եւ կարեւորութենէ զուրկ կարգ մը մարդիկ(այս կամ այն ոստիկանին շինած ցանկէն քաղուած հաւանականաբար)…
 
Ես, ահա ազատ դեռ, իրօք այս ձերբակալուածներուն գլուխը կը գտնուիմ եւ գիտեմ թէ ինչ պատճառով ինծի խնայուած է»:
 
«Խնայուած» էր նաեւ Վարդգէսը:
 
Ինչ՞ու այնուամենայնիւ հէնց առաջին օրը չձերբակալեցին Զոհրապին ու Վարդգէսին:
 
Պատճառը, անշուշտ, նրանց երեսփոխան լինելը չէր: Թուրք իշխանաւորների համար «իւրային» էին միայն Օսմանեան խորհրդարանի իթթիհատական հայ պատգամաւորները`Պետրոս Հալաճեանը, Յարութիւն Պօշկէզէնեանը, Օննիկ Իսհանը, Յովսէփ Մատաթեանը, Տիգրան Պարսամեանը, Մատթէոս Նալպանտեանը եւ Խռլակեանը, իսկ մնացեալ վեցը` թէ` անկուսակցական Զոհրապը, թէ` դաշնակցականներ Վարդգէսը, Արշակ Վռամեանը, Վահան Փափազեանը, Գեղամ Տէր Կարապետեանը եւ թէ հնչակեան Համբարձում Պոյաճեանը(Մուրատ)` անբարեյոյս: Ահա ինչու Իթթիհատը անվարան ընդոտնեց քաղաքակիրթ աշխարհում ճանաչուած երեսփոխանի անկապտելիութեան մասին կարգը եւ հաշուեյարդար տեսաւ Վռամեանի ու Մուրատի հետ.(Գ.Տէր-Կարապետեանին «գթացին», քանզի անդարմանելի հիւանդ էր, իսկ Փափազեանն անցել էր Կովկաս):
 
Ժամանակին տարածուած կարծիք էր, նաեւ դիւանագէտների մէջ, թէ Զոհրապն ու Վարդգէսը Իթթիհատի պարագլուխների, մասնաւորաբար ներքին գործոց նախարար Մէյմէդ Թալէաթի ու Պետական խորհրդի, ապա Երեսփոխարանի նախագահ Մէնթէշէ Խալիլ բէյի մտերիմ բարեկամներն էին եւ իբր այդ պատճառով էլ ազատ էին թողնուել:Հանրութիւնը քաջատեղեակ էր, որ 1909-ի խռովութեան օրերին Զոհրապը փրկել էր Խալիլ բէյի կեանքը` ապաստան տալով նրան: Ամէնքը գիտէին, որ Զոհրապն ու Վարդգէսը Թալէաթի հետ Թոքաթլեանի ճաշարանի մշտական այցելուներն էին, իսկ առաջինը` նաեւ փոքէրի խաղընկերը: Բայց Իթթիհատի այս ղեկավարները, եւ ոչ միայն նրանք, բարեկամութիւնը ըմբռնում էին իւրովսանն, եւ ընթերցողը դրանում համուզելու առիթները կունենայ:
 
Ոչ մի կասկած, որ Զոհրապի ու Վարդգէսի անունները ձերբակալուածների ցուցակներում առաջիններն էին: Թալէաթը եւ միւսները առժամանակ էին յապաղում միայն, քանի որ վախենում էին հանրային կարծիքից. դիւրին չէր մէկէն բանտել ու տարագրել Զոհրապի պէս համաեւրոպական համբաւ վայելող մի օրէնսգէտի եւ Վարդգէսի նման յեղափոխականի, որոնք ազդեցիկ քաղաքական գործիչներ էին ու Խորհրդարանի ամենահեղինակաւոր դէմքերը: Պարզապէս խրամատաւորուել էին, սպասում էին յարմար պահի:
 
Զոհրապի` վերոբերեալ օրա-գրական գրառումից հետեւում է, որ Ապրիլ 24-ի ձերբակալութիւնները նրա համար յանկարծահաս չէին. «Պատահեցաւ, ինչ որ պիտի պատահէր»:Հարկաւ նա մարգարէ չէր, բայց շատ լաւ էր ճանաչում երիտթուրքերին եւ գիտէր, թէ ինչի են ունակ: Ուշարժան մի փաստ: Պատերազմն սկսուելուց տասնեւհինգ օր անց, 1914-ի Օգոստոս 16-ին, Զոհրապը Բրինքիբօում, Իշխանաց այդ ամենամեծ կղզում, իր վարձակալած ամառանոցում հիւրընկալել էր Վարդգէսին ու Արմէն Գարօին: Բարեկամները կազմել էին մի հարցարան` առաջարկելով միմեանց կռահել «ապագայ հաւանականութեանց մասին մեր գուշակութիւնները, նախատեսութիւնները:» Այն հարցին, թէ ռուս-թուրքական պատերազմի դէպքում «Հայոց վիճակը պատերազմի միջոցին ի՞նչ պիտի ըլլայ», պատասխանել էին. Արմէն Գարօ. «Պատերազմ պիտի ըլլայ, բայց ջարդ չի պիտի ըլլայ»: Վարդդէս.«Թուրքեւռուս պատերազմ չի պիտի ըլլայ եւ ոչ ալ ջարդ»: Զոհրապ.«Սահմանագլխին կողմ Ռուսիոյ կողմը պիտի անցնին. միւս մասերուն մէջ մասնակի ջարդերու եւ թալաններու պիտի ենթարկուին»: Մօտալուտ իրադարձութիւնները պէտք է հերքէին Վարդգէսի լաւատեսութիւնը, իսկ Արմէն Գարօին ստիպէին նոյն տարուայ աշնանը մեկնել Կովկաս ու դառնալ կամաւորական շարժման գործունեայ ղեկավարներից մէկը: Ինչ վերաբերում է Զոհրապին, ապա նրա համոզումը պէտք է աւելի խորանար եւ նոյնիսկ վերաճէր յոռետեսութեան: Կոստան Զարեանը պատմում է, որ ոմանք, ակնկալելով ռուսական զէնքի յաջողութիւնը, դիմել են Թոքաթլեանի սրճարանում առանձին նստած Զոհրապին.
 
«-Ասում են, ահ, պարոն Զոհրապ, ասում են… Ռուսերը երբ զարնեն, երեւակայեցէք, երբ զարնեն… Հայկական վիլայէթները, դարաւոր երազ, անկախութիւնը…»:
 
Իսկ Զոհրապը «աչքերը ա՜յնքան տխուր, ա՜յնքան տխուր» շիջանել է նրանց ոգեւորութիւնը.
 
«- Դուք Տաճիկները չէք ճանչնար…Ես մօտէն կը դիտեմ ամէն բան…Կըսեմ ձեզի. ինձ համար այլեւս կասկած չկայ, որ այս անգամ անոնք վերջ պիտի տան թէ` մեր հարցին, թէ` մեզի: Այո, այս անգամ անոնք պիտի օգտագործեն եզակի պատմական պարագաները եւ անխնայ, անխնայ պիտի ջարդեն: Այդպիսի հրաշալի առիթէ կուզէք որ շուները չօգտուի՞ն… Կսեմ, որ այս անգամ պիտի ջարդեն, հայ ազգը պիտի բնաջինջ ընեն»:
 
Վերադառնանք Ապրիլ 25-ի Կիրակիին եւ շարունակենք ընթերցել այդ օրուայ զոհրապեան գրառումը: Ջանալով հասկանալ ձերբակալութիւնների շարժառիթը, մտորել է.
 
«ի՞նչ պատճառով: Դաւադրութի՞ւն. անհիմն վախ: Զգուշութեա՞ն կամ հակահարուա՞ծ այլուր պատահած դէպքերու, զոր կանգիտանանք այստեղ, այս ժամուս: Քիչ ատենէն պիտի իմանանք:»
 
Յուսով էին պատասխանն ստանալ Թալէաթից: Եւ Զոհրապն ու Վարդգէսը փութացին այցելել նրան: Թէ ինչ է  ասել ներքին գործոց նախարարը` կարելի է միայն կռահել: Իսկ արդիւնքը արձանագրուած է Զոհրապի նոյն գրառման մէջ.
 
«Գացինք Թալէաթ պէյին տունը, խօսեցանք: Անօգուտ: Դաշնակցութիւնը Իթթիհատի կողքին եւ օգտին աշխատելէ վերջը` ահաւաստիկ անոր հարուածին տակ:»
 
Երկուշաբթի, Ապրիլ 26-ին Պատրիարք Զաւէն Տէր Եղիայեանը գումարեց Խառն ժողովի նիստ: Զոհրապը ներկայացրեց իր պատրաստած յիշատակագիրը, որ յանձնարարել էր ուրբաթ օրուայ խորհրդակցական ժողովը: Կատարուեցին վերջին իրադարձութիւններով թելադրուած անհրաժեշտ սրբագրումներ, եւ որոշուեց Պատրիարքի գլխաւորութեամբ ստեղծել մի պատգամաւորութիւն, որում ընդգրկուեց նաեւ Զոհրապը, յիշատակագրերը վարչապետին ու ներքին գործոց նախարարին մատուցանելու համար:
 
Նոյն օրը ժամը երկուսին պատուիրակութիւնը վարչապետ Սա-իդ Հալիմ փաշային յանձնեց հետեւեալ յիշատակագիրը.
 
Այն միջոցին, երբ այս պահուս զէնքի տակ գտնւող յիսուն հազարէ աւելի հայերու մէկ մասը կը կռուի մեր սահմաններուն վրայ եւ արիւն կը թափէ, իսկ միւսը սպասելով պատերազմի մէջ մտնելու իր հերթին` կը գտնուի իր հայրենասիրական պարտականութեան գլուխը, կաւելնան պարագաները, որոնք ցոյց կուտան թէ պակսի, կարգ մը ցաւալի դէպքերուն հետեւանքով, կառավարութեան վստահութիւնը հայերուն հանդէպ եւ նոյնիսկ ձերբակալուած ու աքսորուած են Պատրիարքարանի ընդհանուր ժողովին նախագահը եւ անդամներէն ոմանք, քաղաքական ժողովի անդամներէն երկուքը եւ անոնց հետ մէկտեղ հայ ազգին Պոլիս բնակող երեւելիները, ինչ որ կսկիծ պատճառած է մեր ազգին:…
 
Չնայած պաշտօնապէս իրականացուող տեղեկատուական շրջափակմանը, մայրաքաղաք էին թափանցում ահարկու լուրեր: Մայիս 1- ին Զոհրապը կատարում է կարճառօտ ու տագնապալի մի գրառում.
 
«Գաւառներէն գաղտնապէս հասած լուրերը ամէն տեղ ձերբակալութիւնները կիմացնեն: Ostage (պատանդ- Ա.Շ)ներու դրութիւնն է` գերման զինուորական մտայնութեան արդիւնք:
 
Ո՞ր օրին վերապահուած է Հայոց ջարդը»:
 
Սաիդ Հալիմ փաշայի եւ Թալէաթի հետ տեսակցութիւնները,«Բիւզանդիոն» օրաթերթում զետեղուած հաղորդմամբ, յայտնի դարձան հեռաւոր Չանղըրը գիւղաքաղաքում, ուր Կոմիտասի, Դանիէլ Վարուժանի, Ռուբէն Սեւակի հետ աքսորուած էր հայ մտաւորականների մի ստուար խումբ: «Լուրը,- վերյիշում է սակաւաթիւ վերապրողներից մէկը` Արամ Անտոնեանը,- աւետիսի մը բնոյթը ստացաւ եւ իբր այդ փութացինք հաղորդել իրարու»:
 
Իսկ այստեղ` Կ.Պոլսում ամէն օր տան առջեւ, Պատրիարքարանի կամ Երեսփոխարանի մօտ Զոհրապին ու Վարդգէսին էին շուրջկալում տարագրուածների հարազատները` հայցելով օգնութիւն:
Պատմում է Վարդգէսի կինը` Հըռիփսիմէ Սերէնկիւլեանը.
 
«Զոհրապը ամէն օր ամուսնուս հետ դիմում էր նիզարէթները( մինիստրութիւն), ինչպէս եւ գլխաւոր ոստիկանապետ Պէտրի պէյին ու բացատրութիւն է պահանջում մարդկանց հանդէպ կատարուած հալածանքներուն համար»:
 
Ահագնացող աղէտի դիմաց մնալով երես առ երես, Զոհրապն ու Վարդգէսը ելք գտնելու արահետներ էին որոնում: Ինչպէս երեւում է օրագրական վերջին գրառումից
( 9 Մայիս,) անշուշտ Վարդգէսի հետ խորհուրդ անելուց յետոյ, Զոհրապը յորդորել է Քաղաքական ժողովի ատենապետ Գրիգոր Դաւիթեանին Պատրիարքարանի միջոցով ուղղակի դիմել Միացեալ Նահանգներին ու Գերմանիային: Նրանք չէին հանդուրժում Պատրիարքի յուսաբեկ որոշումը հրաժարական տալու մասին: Զուր չէ որ գրառման մէջ Զոհրապը նկատել է.« Ամէն մարդ  իր պարտականութեան գլուխը պէտք է գտնուի. վհատելու ատեն չէ»:
 
 
«Յոյս» թիւ 144
20 Ապրիլ 2013
 

    Tags:

    Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *